Fabrika sahipleri ve üretim müdürleri olarak en büyük sorunuz:
“Makinelerin gerçek verimliliği nedir? Neden sürekli duruyorlar?”
Vardiya raporları, operatör defterleri ve Excel tabloları ile bu soruya cevap bulmak imkansıza yakındır. Çünkü:
– Veriler subjektif (operatör ne yazarsa)
– Gecikmeli (vardiya sonunda, ertesi gün…)
– Standardize değil (herkes farklı tanım kullanır)
– Analiz zorluğu (Excel ile trend, pareto zor)
MES (Manufacturing Execution System), bu sorunu kökünden çözer: Gerçek zamanlı, objektif, otomatik veri toplama.
MES Nedir? ISA-95 Perspektifi
MES, ERP ile saha arasındaki köprüdür ve uluslararası ISA-95 (IEC 62264) standardı ile tanımlanır.
ISA-95 Katmanlı Mimarisi
┌─────────────────────────────────────────────┐
│ LEVEL 4: BUSINESS PLANNING (ERP) │
│ SAP, Oracle, Logo, Netsis │
│ Planlama, Finans, Satış │
├─────────────────────────────────────────────┤
│ LEVEL 3: MANUFACTURING OPERATIONS (MES) │
│ Üretim yürütme, izleme, kalite, bakım │
│ OEE, duruş analizi, izlenebilirlik │
├─────────────────────────────────────────────┤
│ LEVEL 2: CONTROL (SCADA/HMI) │
│ Proses kontrolü, operatör arayüzü │
├─────────────────────────────────────────────┤
│ LEVEL 1: SENSING & ACTUATING │
│ PLC, sensörler, sürücüler │
├─────────────────────────────────────────────┤
│ LEVEL 0: PHYSICAL PROCESS │
│ Makineler, üretim hatları │
└─────────────────────────────────────────────┘
MES Fonksiyonları (ISA-95)
| Fonksiyon | Açıklama |
| Production Operations | Üretim emri yönetimi, iş sıralaması |
| Detailed Scheduling | Kısa vadeli planlama, seçenekleme |
| Resource Management | Makine, kalıp, operatör tahsisi |
| Quality Operations | Kalite kontrol, SPC, red/kabul |
| Maintenance Operations | Bakım iş emirleri, arıza takibi |
| Inventory Operations | WIP (Work-in-Progress) takibi |
| Performance Analysis | OEE, verimlilik analizi |
| Track & Trace | Lot izlenebilirlik, genealoji (Bkz: Barkod ve RFID) |
| Data Collection | Makine verisi toplama (Bkz: SCADA Sistemleri) |
OEE (Overall Equipment Effectiveness)
OEE Formülü
OEE = Kullanılabilirlik × Performans × Kalite
Her bileşeni detaylandıralım:
Kullanılabilirlik (Availability)
Kullanılabilirlik = Çalışma Süresi / Planlanan Üretim Süresi
Planlanan Üretim Süresi = Toplam Süre - Planlanan Duralar
Çalışma Süresi = Planlanan Üretim Süresi - Plansız Duralar
Planlanan duralar (OEE’den çıkarılır):
– Planlı bakım
– Mola/yemek
– Talep yokluğu
– Tatil/vardiya değişimi
Plansız duralar (OEE’yi düşürür):
– Arıza
– Ayar/Setup
– Malzeme bekleme
– Kalıp değişimi
– Operatör bekleme
Performans (Performance)
Performans = (Üretilen Adet × İdeal Çevrim Süresi) / Çalışma Süresi
Alternatif:
Performans = Gerçek Hız / Teorik Maksimum Hız
Performans kayıpları:
– Mikro duruşlar (<5 dakika, kayıt dışı) – Yavaş çalışma (düşük hız) – Boş çalışma – Operatör verimsizliği
Kalite (Quality)
Kalite = Sağlam Üretim / Toplam Üretim
veya
Kalite = 1 - (Fire + Yeniden İşleme) / Toplam Üretim
Kalite kayıpları:
– Başlangıç fireleri (start-up reject)
– Üretim içi fireler
– Yeniden işleme gerektiren ürünler
OEE Hesaplama Örneği
Planlanan süre: 8 saat = 480 dakika
Planlı mola: 30 dakika
→ Planlanan üretim süresi: 450 dakika
Arıza: 45 dakika
Ayar: 25 dakika
→ Plansız dura: 70 dakika
→ Çalışma süresi: 450 - 70 = 380 dakika
Kullanılabilirlik = 380/450 = %84.4
İdeal çevrim: 0.5 dakika/parça
Üretilen: 650 adet
Teorik üretim: 380 / 0.5 = 760 adet
Performans = 650/760 = %85.5
Sağlam ürün: 620 adet
Fire: 30 adet
Kalite = 620/650 = %95.4
OEE = 0.844 × 0.855 × 0.954 = %68.8
OEE Benchmark Değerleri
| Seviye | OEE | Açıklama |
| Dünya Sınıfı | >85% | Toyota, German OEMs |
| İyi | 70-85% | Sistemli iyileştirme yapan firmalar |
| Ortalama | 50-70% | Türkiye imalat ortalaması |
| Düşük | <50% | Acil iyileştirme gerekli |
Altı Büyük Kayıp (Six Big Losses)
TPM (Total Productive Maintenance) metodolojisine göre:
Kullanılabilirlik Kayıpları
1. Arızalar (Breakdowns)
– Beklenmeyen makine duruşları
– Ölçüm: MTBF, MTTR
2. Ayar ve Hazırlık (Setup & Adjustments)
– Kalıp değişimi
– Format değişikliği
– İlk parça ayarı
Performans Kayıpları
3. Mikro Duruşlar (Minor Stops)
– <5 dakika duruşlar – Sıkışmalar, temizlik
4. Yavaş Çalışma (Reduced Speed)
– Nominal hızın altında çalışma
– Aşınma, ayar bozukluğu
Kalite Kayıpları
5. Başlangıç Fireleri (Start-up Rejects)
– Makine ısınana kadar
– Ayar sonrası ilk parçalar
6. Üretim Fireleri (Production Rejects)
– Normal üretimde fire
– Rework gerektiren ürünler
MES Sistem Mimarisi
Veri Toplama Katmanı
┌─────────────────────────────────────────────┐
│ MES SUNUCU │
│ SQL Server | PostgreSQL | Oracle │
├─────────────────────────────────────────────┤
│ OPC UA SERVER │
│ Kepware | Ignition | MatrikonOPC │
├──────┬──────┬──────┬──────┬──────┬─────────┤
│ PLC │ PLC │ PLC │ CNC │ Robot│ ... │
│ M1 │ M2 │ M3 │ M4 │ M5 │ │
└──────┴──────┴──────┴──────┴──────┴─────────┘
Makine Bağlantı Yöntemleri
| Yöntem | Avantaj | Dezavantaj |
| PLC doğrudan | En güvenilir, hızlı | Her makineye PLC gerekir |
| OPC UA | Standart, vendor-agnostic | OPC server lisansı |
| Modbus TCP/RTU | Basit, yaygın | Sınırlı veri tipi |
| MTConnect | CNC’ler için standart | Makine desteği gerekir |
| Sensör (retrofit) | Eski makinelerde çözüm (Bkz: Enerji İzleme) | Sınırlı veri |
Temel Sensörler (PLC’siz Makineler İçin)
| Sensör | Ölçüm | Sinyal |
| Proximity/Reed | Çevrim sayısı | Diji |
| Current transformer | Motor çalışıyor/durdu | Analog |
| Photoeye | Parça geçişi | Diji |
| Stack light sensor | Makine durumu | Dijital |
| Vibration | Çalışma/durma | Analog |
Operatör Terminali ve Duruş Seçimi
Terminal Donanımı
| Tip | Özellik | Maliyet |
| Android tablet | Ekonomik, esnek | Düşük |
| Endüstriyel panel PC | Dayanıklı, güvenilir | Orta |
| Dokunmatik HMI | Makineyle entegre | Yüksek |
| Mobil cihaz (BYOD) | Sıfır donanım | En düşük |
Duruş Kodu Hiyerarşisi
LEVEL 1: Ana Kategori
├── Plansız Dura
│ ├── LEVEL 2: Arıza
│ │ ├── LEVEL 3: Mekanik
│ │ │ ├── Rulman arızası
│ │ │ ├── Kayış kopması
│ │ │ └── Pompa arızası
│ │ ├── LEVEL 3: Elektrik
│ │ └── LEVEL 3: Pnömatik
│ ├── LEVEL 2: Ayar/Setup
│ ├── LEVEL 2: Malzeme Bekleme
│ └── LEVEL 2: Operatör Bekleme
├── Planlı Dura
│ ├── Planlı Bakım
│ ├── Mola
│ └── Toplantı
└── Üretim Dışı
├── Talep Yok
└── Deneme/AR-GE
Hızlı Duruş Kaydı
Kötü Uygulama:
– 50+ duruş kodu
– 3-4 seviye hiyerarşi
– Operatör kayıt yapmaktan kaçınır
İyi Uygulama:
– 10-15 ana kod (Level 2)
– Tek dokunuş ile kayıt
– Detay (Level 3) opsiyonel
– Otomatik kayıt (PLC’den)
Andon Sistemi
Andon Nedir?
Japonca “lamba” anlamına gelir. Üretim alanında görsel yönetim için büyük ekranlar.
Andon Ekran İçeriği
| Bölge | İçerik |
| Başlık | Hat/Bölüm adı, tarih/saat |
| Hedef | Vardiya hedefi (adet) |
| Gerçekleşen | Anlık üretim |
| Fark | Hedef vs gerçek (renk kodlu) |
| OEE | Anlık OEE yüzdesi |
| Makine Durumu | Yeşil/Sarı/Kırmızı ışıklar |
| Son Dura | En son duruş nedeni ve süresi |
Renk Kodları
| Renk | Durum |
| 🟢 Yeşil | Çalışıyor, hedefte |
| 🟡 Sarı | Hazırlık, mikro dura, hedef riski |
| 🔴 Kırmızı | Arıza, dura, hedef altında |
| 🔵 Mavi | Operatör çağrısı |
| ⚪ Beyaz | Planlı dura, üretim dışı |
Örnek: Plastik Enjeksiyon Fabrikası MES Kurulumu
Fabrika: Otomotiv yan sanayi
Kapsam:
– 32 enjeksiyon makinesi (60-1600 ton)
– 8 montaj hattı
– 4 kalıphane CNC
Mevcut Durum (Proje Öncesi):
– OEE bilinmiyor (tahmin: %45-50)
– Duruş kayıtları: kağıt formlar, Excel
– Üretim hedefi takibi: günlük elle
– Fire oranı: bilinmiyor (tahmin: %4-5)
Kurulan Sistem:
Donanım:
– 32x Android tablet (makine başı terminal)
– 24x endüstriyel proximity sensör (eski makineler için)
– 4x 55″ LED ekran (Andon)
– 2x MES sunucu (primary + standby)
– OPC UA gateway (Kepware)
Yazılım:
– Ignition MES modülü
– Custom OEE dashboard
– ERP entegrasyonu (Logo Tiger)
– Mobil uygulama (yöneticiler için)
Veri Toplama:
– Yeni makineler: EUROMAP 77 protokolü ile doğrudan
– Eski makineler: Proximity + Current sensor
– Duruş nedeni: Operatör tablet girişi
– Fire kayıt: Tartım entegrasyonu
Süreç:
– Faz 1: Pilot (4 makine) – 4 hafta
– Faz 2: Yaygınlaştırma (tüm enjeksiyon) – 6 hafta
– Faz 3: Montaj ve CNC – 4 hafta
– Toplam: 14 hafta
Sonuçlar (12 ay sonra):
| Metrik | Önce | Sonra | İyileşme |
| OEE (enjeksiyon) | ~%48 | %69 | +21 puan |
| Arıza süre oranı | %18 | %9 | -%50 |
| Ayar süresi | 45 dk/ort | 28 dk/ort | -%38 |
| Fire oranı | ~%4.5 | %1.8 | -%60 |
| Hedef tutturma | ~%65 | %88 | +23 puan |
| Vardiya rapor süresi | 4 saat/gün | 0 (otomatik) | %100 |
ROI: 5 ay
Popüler MES Platformları
| Platform | Özellik | Ölçek |
| Ignition MES | Uygun fiyat, modüler | KOBİ-Büyük |
| Siemens Opcenter | Kapsamlı, Siemens entegrasyon | Büyük |
| Rockwell FactoryTalk | AB ekosistemi | Orta-Büyük |
| AVEVA MES | Proses endüstrileri | Büyük |
| SAP ME/MII | SAP entegrasyonu | Enterprise |
| Plex | Bulut tabanlı | KOBİ-Orta |
| Tulip | No-code, hızlı kurulum | KOBİ |
| Özel Geliştirme | Tam esneklik | Tüm ölçekler |
MES Projenizi Başlatın
Adım 1: Pilot ile Başlayın
3-5 kritik makine ile küçük başlangıç
Adım 2: Veriyle İkna Edin
İlk sonuçları yönetime raporlayın
Adım 3: Yaygınlaştırın
Başarılı pilotu tüm fabrikaya yayın
Adım 4: Uzman Desteği Alın
Doğru mimariyi kurmak için Otomasyon Danışmanlığı hizmetimizden faydalanın.
Neden AveA Otomasyon?
📊 MES Uzmanlığı
Ignition, Opcenter, custom çözümler
🔗 Her Türlü Makine Bağlantısı
PLC, OPC, Modbus, MTConnect, sensör retrofit
📈 OEE Odaklı Yaklaşım
Veri toplamak yetmez, iyileştirme sağlarız
🏭 Saha Deneyimi
Plastik, metal, gıda, otomotiv sektörlerinde projeler
⏰ Destek
Veri sürekliliği için hızlı müdahale
Hemen İletişime Geçin
📞 Telefon / WhatsApp: +90 533 454 52 32
📧 E-posta: info@aveaotomasyon.com
🌐 Web: www.aveaotomasyon.com/
Üretim verimliliğinizi ölçün, iyileştirin. MES ile tanışın.