Bir motor bir süre çalıştıktan sonra kendiliğinden duruyor ve panoda küçük bir düğme dışarı fırlamışsa, büyük ihtimalle termik röle atmıştır. Termik röle, motoru aşırı yük nedeniyle yanmaktan koruyan, ucuz ama çok önemli bir parçadır. Bu yazıda termik rölenin ne olduğunu, nasıl çalıştığını, nasıl doğru ayarlanacağını ve neden attığını anlatıyoruz.
Kısa cevap: Termik röle, motorun çektiği akımı izleyen ve akım uzun süre ayarlanan değerin üzerinde kalırsa kontaktörün bobin devresini açarak motoru durduran aşırı yük koruma cihazıdır. Güç devresini kendisi kesmez; 95-96 numaralı normalde kapalı kontağı kontaktör bobinine seri bağlanır, 97-98 numaralı normalde açık kontağı ise arıza lambası veya PLC girişi için kullanılır. İçindeki bimetaller sayesinde kalkış akımı gibi kısa süreli artışlara tepki vermez, ancak uzun süreli aşırı yükte ve çoğu modelde faz kesilmesinde açar. Doğru ayar, motor etiketindeki ve motorun bağlantı şekline uygun nominal akımdır; yıldız-üçgen devrede termik sargı hattındaysa bu değerin yaklaşık 0,58 katına ayarlanır. Termik röle kısa devreye karşı korumaz, önüne sigorta veya şalter gerekir. Sık atıyorsa ayarı yükseltmek yerine mekanik zorlanma, faz kaybı ve motor arızası araştırılmalıdır. AveA Otomasyon, Eskişehir’de motor koruma ve pano arızaları için destek verir: 0533 454 52 32.
Bu yazıda (8 başlık)
Termik röle ne işe yarar?
Termik röle, motorun çektiği akımı izler ve akım uzun süre normalin üzerinde kalırsa kumanda devresini açarak motorun durmasını sağlar. Böylece motor sargıları aşırı ısınıp yalıtımı bozulmadan önce motor durdurulur.
Burada önemli bir ayrıntı var: termik röle güç devresini kendisi kesmez. Kendi kontağıyla kontaktörün bobin devresini açar, kontaktör bırakır ve motor durur. Bu yüzden termik röle neredeyse her zaman bir kontaktörle birlikte, genellikle doğrudan kontaktörün altına takılarak kullanılır.
Termik röle nasıl çalışır?
Klasik termik rölelerde her faz için bir bimetal bulunur. Bimetal, ısıl genleşme katsayıları farklı iki metalin birleştirilmesiyle yapılır. Motor akımı bimetali ısıtır; akım arttıkça bimetal bükülür. Akım ayarlanan değerin üzerinde yeterince uzun süre kalırsa bimetal mekanizmayı iter ve rölenin kontakları konum değiştirir.
Bu yapı sayesinde termik röle kısa süreli akım artışlarına, örneğin motorun kalkış akımına hemen tepki vermez. Ama uzun süren aşırı yükte devreyi açar. Çoğu termik röle ayrıca faz kesilmesine de duyarlıdır: üç fazdan biri kesildiğinde diğer iki fazın akımı artar ve röle daha hızlı açar.
Bunlara ek olarak, akımı elektronik olarak ölçen elektronik aşırı yük röleleri de vardır. Daha geniş ayar aralığı, daha hassas faz kaybı koruması ve bazı modellerde haberleşme imkânı sunarlar.
Termik röle uçları: 95-96 ve 97-98
| Uç | Anlamı |
|---|---|
| 1/L1, 3/L2, 5/L3 | Kontaktörün çıkışına bağlanan güç girişleri |
| 2/T1, 4/T2, 6/T3 | Motora giden güç çıkışları |
| 95 – 96 | Normalde kapalı (NC) kontak. Kontaktör bobin devresine seri bağlanır; termik atınca açılır |
| 97 – 98 | Normalde açık (NO) kontak. Termik atınca kapanır; arıza lambası ya da PLC girişi için kullanılır |
Üzerinde ayrıca bir akım ayar kadranı, bir reset (sıfırlama) butonu, çoğu modelde bir test butonu ve elle/otomatik reset seçimi (H/A veya M/A) bulunur.
Termik röle nasıl ayarlanır?
Temel kural basittir: termik röle, motor etiketindeki nominal akıma ayarlanır. Etikette 400 V için 7,5 A yazıyorsa ve motor 400 V’ta çalışıyorsa, kadran 7,5 A’ya getirilir.
Sık yapılan hatalar:
- Termiği “atmasın diye” yüksek ayarlamak: Termik sık atıyorsa ayarı yükseltmek sorunu çözmez, motoru korumasız bırakır. Asıl neden aranmalıdır.
- Motor gücüne göre tahmini ayar: Aynı kW’taki iki motorun akımı farklı olabilir. Her zaman etikete bakın.
- Yanlış gerilim satırını okumak: Etikette genellikle iki gerilim ve iki akım yazar (örneğin 230/400 V, 13/7,5 A). Motorun bağlantısına uygun satırı kullanın.
- Termik ayar aralığının uymaması: Her termik rölenin bir ayar aralığı vardır (örneğin 5,5–8 A). Motor akımı bu aralığın içinde, mümkünse ortalarında olmalı.
Yıldız-üçgen yol vermede termik ayarı
Yıldız-üçgen devrelerde termik röle çoğunlukla ana kontaktörün altına, yani motor sargısının akımını taşıyan hatta takılır. Bu durumda sargı akımı hat akımının yaklaşık 0,58 katı (1/√3) olduğu için termik, motor nominal akımının 0,58 katına ayarlanır. Örneğin 30 A’lık bir motorda yaklaşık 17,4 A. Termik şebeke hattına (ana kontaktörün önüne) takılmışsa motorun nominal akımına ayarlanır. Bu yüzden ayar yapmadan önce termiğin devrede nerede olduğuna bakmak gerekir.
Termik röle ile motor koruma şalteri farkı
| Termik röle | Motor koruma şalteri | |
|---|---|---|
| Aşırı yük koruması | Var | Var |
| Kısa devre koruması | Yok (ayrıca sigorta veya şalter gerekir) | Var (manyetik açma) |
| Elle açma-kapama | Yok | Var |
| Montaj | Kontaktörün altına | Kontaktörün önüne, ray üzerine |
Motor koruma şalteri (Schneider GV2, Siemens 3RV gibi) termik ve manyetik korumayı tek gövdede birleştirir. Küçük ve orta güçlü motorlarda motor koruma şalteri + kontaktör kombinasyonu bugün çok yaygındır. Termik röle kullanılıyorsa kısa devre koruması için önüne mutlaka sigorta ya da uygun bir şalter konmalıdır.
Termik neden atar?
Termiğin atması çoğu zaman bir belirtidir, sorunun kendisi değil. Kontrol edilecekler:
- Mekanik aşırı yük: Sıkışan konveyör, kuru çalışan pompa, yatakları bozulmuş motor, gergin kayış, ağır çalışan redüktör.
- Faz kaybı veya dengesiz gerilim: Bir sigortanın atması, gevşek bir klemens ya da yanmış bir kontaktör kontağı motoru iki fazda bırakır.
- Yanlış ayar veya yanlış termik: Ayar motor akımının altındaysa termik sağlam motorda bile atar.
- Sık kalkış ve uzun kalkış süresi: Ağır ataletli yükler veya çok sık dur-kalk termiği ısıtır.
- Yüksek ortam sıcaklığı: Havalandırması yetersiz, güneş alan ya da ısı kaynağına yakın panolarda termik daha erken atabilir.
- Motor arızası: Sargı yalıtımının bozulması akımı artırır. Motorun izolasyon direnci ölçülmelidir.
Termik attıktan sonra bimetalin soğuması gerekir; bu yüzden reset hemen tutmayabilir. Neden bulunmadan sürekli resetleyip çalıştırmak motorun yanmasıyla sonuçlanabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Termik röle hangi değere ayarlanır?
Motor etiketindeki, motorun bağlantı şekline uygun nominal akım değerine. Yıldız-üçgen devrede termik motor sargı hattındaysa bu değerin yaklaşık 0,58 katına ayarlanır.
Termik röle kısa devreye karşı korur mu?
Hayır. Termik röle aşırı yük ve faz kesilmesine karşı korur. Kısa devre koruması için sigorta, otomat ya da motor koruma şalteri gerekir.
Termik röle elle mi otomatik mi resetlenmeli?
Çoğu makinede elle reset tercih edilir. Otomatik resette termik soğuyunca motor kendiliğinden yeniden çalışabilir; bu hem tehlikeli olabilir hem de arızanın fark edilmesini zorlaştırır.
Frekans konvertörlü motorda termik röle gerekir mi?
Çoğu durumda gerekmez, çünkü frekans konvertörü motor akımını izler ve kendi elektronik aşırı yük korumasıyla motoru korur. Bunun için sürücüye motor nominal akımının doğru girilmesi şarttır. Tek sürücüden birden fazla motor besleniyorsa her motora ayrı termik koruma konur.
Termik attı, motor sıcak değil. Neden olabilir?
Ayar düşük olabilir, termik rölenin kendisi arızalı olabilir ya da bir fazda gevşek bağlantı vardır. Her fazın akımını pens ampermetreyle ölçmek en hızlı teşhis yoludur.
Eskişehir’de motor koruma ve pano desteği
Termik ayarları, motor çıkışlarının yeniden düzenlenmesi, eski panoların modernizasyonu ve tekrarlayan motor arızalarının kök nedeninin bulunması için AveA Otomasyon’a ulaşabilirsiniz. Ayrıntılar: elektrik ve otomasyon panosu imalatı, panodaki elemanlar ve görevleri ve makine arıza servisi. Telefon: 0533 454 52 32.