Kısa cevap: Üç fazlı asenkron motorun klemens kutusunda altı uç bulunur: sargı başları U1, V1, W1 ve sargı sonları U2, V2, W2. Bu uçlar köprülerle ya yıldız (Y) ya da üçgen (Δ) bağlanır. Hangisinin seçileceğini motor etiketi ve şebeke gerilimi belirler: 230/400 V Δ/Y etiketli bir motor 400 V şebekede yıldız, 400/690 V Δ/Y etiketli bir motor 400 V şebekede üçgen bağlanır.
Motor klemens bağlantısında yapılan bir hata, motoru ilk çalıştırmada yakabilir ya da gücünün yalnızca bir kısmını vermesine yol açabilir. Bu yazıda klemens uçlarını, köprülerin nasıl takıldığını, etiketin nasıl okunduğunu ve dönüş yönünün nasıl değiştirildiğini anlatıyoruz. Motorun çalışma prensibi için: asenkron motor nedir.
Güvenlik notu: Klemens kutusunda çalışmadan önce motorun beslemesi kesilmeli, şalter kilitlenip etiketlenmeli ve uçlarda gerilim olmadığı uygun bir ölçü aletiyle doğrulanmalıdır. Frekans konvertörüyle sürülen motorlarda sürücünün DC bara kondansatörleri enerji kesildikten sonra bir süre yük tutar; sürücü kılavuzundaki bekleme süresine uyun. Bu işler yalnızca yetkili ve eğitimli elektrik personeli tarafından yapılmalıdır.
Bu yazıda (8 başlık)
Klemens kutusundaki uçlar: U1-V1-W1 ve U2-V2-W2
Üç fazlı motorda üç ayrı sargı vardır. Her sargının bir başı ve bir sonu klemens kutusuna çıkarılır:
| Sargı | Başlangıç ucu | Bitiş ucu |
|---|---|---|
| 1. sargı | U1 | U2 |
| 2. sargı | V1 | V2 |
| 3. sargı | W1 | W2 |
Bu işaretleme, döner elektrik makinelerinde uç işaretlerini ve dönüş yönünü düzenleyen IEC 60034-8 standardına dayanır. Eski motorlarda U-V-W ile X-Y-Z işaretleri de görülebilir: X, Y ve Z sırasıyla U2, V2 ve W2’ye karşılık gelir.
Klemens kutusunda uçlar genellikle iki sıra halinde dizilir: üst sırada W2, U2, V2; alt sırada U1, V1, W1. Bu “kaydırılmış” dizilim sayesinde köprüler aynı plakalar yeniden kullanılarak hem yıldız hem üçgen bağlanabilir. Yine de dizilim üreticiye göre değişebilir; her zaman klemens kapağının içindeki şemaya bakın.
Yıldız bağlantı nasıl yapılır?
Yıldız bağlantıda sargı sonları birbirine bağlanarak ortak bir nokta (yıldız noktası) oluşturulur:
- Köprü: W2, U2 ve V2 tek bir hat boyunca birbirine köprülenir (iki köprü plakası yan yana).
- Besleme: L1 → U1, L2 → V1, L3 → W1.
Yıldız bağlantıda her sargıya hat geriliminin √3’te biri düşer. 400 V şebekede her sargı yaklaşık 230 V görür.
Üçgen bağlantı nasıl yapılır?
Üçgen bağlantıda her sargının sonu bir sonraki sargının başına bağlanır:
- Köprüler: U1–W2, V1–U2, W1–V2 (üç köprü plakası dikey olarak).
- Besleme: L1 → U1, L2 → V1, L3 → W1.
Üçgen bağlantıda her sargıya hat gerilimi uygulanır. 400 V şebekede her sargı 400 V görür.
| Bağlantı | Köprüler | Sargı başına gerilim (400 V şebekede) |
|---|---|---|
| Yıldız (Y) | W2–U2–V2 birlikte | Yaklaşık 230 V |
| Üçgen (Δ) | U1–W2, V1–U2, W1–V2 | 400 V |
Motor etiketi nasıl okunur? 230/400 V ve 400/690 V
Etikette iki gerilim ve Δ/Y işareti yazar. Küçük gerilim üçgen bağlantıya, büyük gerilim yıldız bağlantıya karşılık gelir. Sargının kendisi küçük olan gerilime göre tasarlanmıştır.
| Etiket | 400 V üç faz şebekede bağlantı | Neden? |
|---|---|---|
| 230/400 V Δ/Y | Yıldız | Sargı 230 V’luk; yıldızda her sargı yaklaşık 230 V görür |
| 400/690 V Δ/Y | Üçgen | Sargı 400 V’luk; üçgende her sargı 400 V görür |
Örnek: 230/400 V Δ/Y etiketli bir motoru 400 V şebekede üçgen bağlarsanız her sargıya tasarımının yaklaşık √3 katı gerilim düşer; motor aşırı akım çeker ve kısa sürede yanar. Tersine, 400/690 V Δ/Y bir motoru 400 V şebekede yıldız bağlarsanız sargılar düşük gerilim görür ve motor gücünün belirgin bir kısmını veremez; yük altında devir düşer, akım artar ve ısınır.
Etikette 690 V yazması, motora 690 V verileceği anlamına gelmez; yalnızca o sargının yıldız bağlandığında hangi hat gerilimine uygun olduğunu gösterir.
Yıldız-üçgen yol verme için hangi motor?
Yıldız-üçgen yol verme, motoru önce yıldızda kaldırıp sonra üçgene geçirir. Bunun için motorun çalışma bağlantısının üçgen olması gerekir. 400 V şebekede bu, 400/690 V Δ/Y etiketli motor demektir. 230/400 V etiketli bir motor 400 V şebekede yıldız-üçgen yol verme için uygun değildir. Ayrıntılar: yıldız üçgen yol verme nedir.
Yıldız-üçgen devrede klemens köprüleri sökülür ve altı uç ayrı ayrı kontaktörlere bağlanır. Köprüyü sökmeyi unutmak, kontaktörlerden biri çektiği anda kısa devreye yol açar.
Frekans konvertörüyle sürülen motor
Sürücünün çıkış gerilimi bağlantıyı belirler:
- 400 V üç faz çıkışlı sürücüde, 230/400 V etiketli motor yıldız bağlanır.
- 230 V tek faz girişli ve 230 V üç faz çıkışlı küçük sürücülerde, 230/400 V etiketli motor üçgen bağlanır.
Sürücü parametrelerine de etiketteki o bağlantıya ait gerilim ve akım girilmelidir. Sürücüler için: frekans konvertörü nedir.
Motor dönüş yönü nasıl değiştirilir?
Üç fazlı motorun dönüş yönünü değiştirmek için besleme fazlarından herhangi ikisinin yeri değiştirilir. Örneğin L1 ile L2 yer değiştirir: L1 → V1, L2 → U1, L3 → W1. Üç fazın hepsini birden kaydırmak (L1→V1, L2→W1, L3→U1) yönü değiştirmez.
- Sabit yönlü motorda: Yön, enerji kesilip kilitlendikten ve gerilimsizlik doğrulandıktan sonra klemens kutusunda veya pano çıkışında iki faz değiştirilerek kalıcı olarak düzeltilir.
- İleri-geri çalışan motorda: İki kontaktörle faz sırası değiştirilir. Bu kontaktörler arasında hem elektriksel hem mekanik kilitleme olmalıdır; ikisinin aynı anda çekmesi fazlar arası kısa devre demektir.
- Sürücülü motorda: Yön, sürücünün kumanda girişinden veya parametresinden değiştirilir. Sürücü çıkışında iki fazın yeri değiştirilerek de yön çevrilebilir; bu iş yalnızca enerji kesilip sürücünün DC bara bekleme süresi dolduktan sonra yapılmalıdır. Yönün kumandadan yönetilmesi ise daha düzenlidir.
Standart, uç işaretleri ile dönüş yönü arasındaki ilişkiyi tanımlasa da ilk çalıştırmada yön her zaman kısa bir “tık” çalıştırmayla kontrol edilmelidir. Pompa, fan ve dişli kutulu sistemlerde ters dönüş ekipmana zarar verebilir.
Sık yapılan hatalar
- Etiketi okumadan köprü takmak: Motor depodan geldiği köprü düzeniyle bağlanır; o düzen şebekeye uygun olmayabilir.
- 230/400 V motoru 400 V’ta üçgen bağlamak: Sargılar aşırı gerilim görür ve motor yanar.
- Yıldız-üçgen devrede köprüleri sökmemek: Kontaktör çektiğinde kısa devre oluşur.
- Klemens somunlarını gevşek bırakmak: Gevşek bağlantı ısınır, klemens plakası kararır ve faz kaybına yol açar. Somunlar üreticinin önerdiği torkla sıkılmalıdır.
- Topraklamayı bağlamamak: Klemens kutusundaki toprak vidası, kablonun koruma iletkenine mutlaka bağlanmalıdır.
- Motor koruma ayarını yanlış yapmak: Motor koruma şalteri veya termik röle, motorun o bağlantıdaki etiket akımına göre ayarlanır. Ayrıntılar: motor koruma şalteri nedir.
- Kablo girişini açık bırakmak: Rakor sıkılmazsa klemens kutusuna su ve toz girer, izolasyon zayıflar. Şüphe varsa izolasyon direnci ölçülmelidir: megger izolasyon testi.
Sıkça Sorulan Sorular
Motor yıldız mı üçgen mi bağlanır?
Motor etiketine ve şebeke gerilimine bakılır. 400 V şebekede 230/400 V Δ/Y etiketli motor yıldız, 400/690 V Δ/Y etiketli motor üçgen bağlanır. Etiketteki küçük gerilim, sargının dayanabileceği gerilimi gösterir.
Motor klemens köprüleri nasıl takılır?
Yıldız bağlantıda W2, U2 ve V2 uçları birbirine köprülenir. Üçgen bağlantıda U1–W2, V1–U2 ve W1–V2 köprülenir. Her iki durumda da şebeke fazları U1, V1 ve W1’e bağlanır.
3 fazlı motorun yönü nasıl değiştirilir?
Besleme fazlarından herhangi ikisinin yeri değiştirilir, örneğin L1 ile L2. Sürekli ileri-geri çalışması gereken motorlarda bu iş, birbirine kilitli iki kontaktörle veya frekans konvertörünün yön girişiyle yapılır.
230/400 V motor 400 V’ta üçgen bağlanırsa ne olur?
Her sargıya tasarım geriliminin yaklaşık √3 katı gerilim düşer. Motor aşırı akım çeker, koruma doğru ayarlı değilse kısa sürede ısınır ve sargılar yanar.
U1 V1 W1 ne demek?
U1, V1 ve W1 motorun üç sargısının başlangıç uçlarıdır; U2, V2 ve W2 ise bitiş uçlarıdır. Eski motorlarda bitiş uçları X, Y ve Z olarak işaretlenmiş olabilir.
Eskişehir’de motor bağlantısı ve pano desteği
AveA Otomasyon olarak Eskişehir ve çevre illerde motor yol verme ve kumanda panoları, frekans konvertörü ve soft starter uygulamaları ile motor ve pano arızalarının tespiti üzerine çalışıyoruz. Ayrıntılar: makine ve otomasyon arıza servisi. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.