Bir motor çıkışında üç görev vardır: motoru açıp kapatmak, aşırı yükten korumak ve kısa devreden korumak. Klasik çözümde bu görevler sigorta, kontaktör ve termik röle arasında paylaştırılır. Motor koruma şalteri ise koruma görevlerinin ikisini tek bir cihazda birleştirir. Bu yazıda motor koruma şalterinin ne olduğunu, nasıl ayarlandığını, termik röle ve otomattan farkını ve sahada neden attığını anlatıyoruz.
Bu yazıda (11 başlık)
Motor koruma şalteri ne demek?
Motor koruma şalteri (İngilizce kısaltmasıyla MPCB, motor protection circuit breaker), üç fazlı motorları korumak için tasarlanmış, ayarlanabilir aşırı yük koruması ile kısa devre koruması içeren, elle açılıp kapatılabilen bir şalterdir. Sahada “motor koruma”, “motor şalteri” veya marka adlarıyla da anılır.
Ön yüzünde genellikle bir akım ayar düğmesi, açma-kapama düğmeleri veya döner kolu bulunur. Cihaz attığında bu durum kolun konumundan anlaşılır ve yeniden kurulana kadar motor çalışmaz.
Motor koruma şalteri nasıl çalışır?
Cihazın içinde iki ayrı koruma mekanizması vardır:
- Termik (aşırı yük) koruması: Bimetal veya elektronik bir ölçme elemanı motor akımını izler. Akım ayar değerinin üzerine çıkıp bir süre kalırsa cihaz açar. Akım ne kadar yüksekse açma o kadar çabuk olur; bu davranış cihazın açma eğrisi ile tanımlanır.
- Manyetik (kısa devre) koruması: Bir bobin, kısa devre gibi çok yüksek akımlarda anında açma yapar. Manyetik açma değeri cihazın akım aralığına göre fabrikada belirlenir ve genellikle ayar aralığının üst değerinin yaklaşık 10-14 katıdır; tam değer üretici kataloğunda verilir.
Birçok motor koruma şalteri ayrıca faz kaybına duyarlıdır: fazlardan biri kesildiğinde diğer iki fazın akımı artar ve cihaz normal aşırı yükten daha çabuk açar.
Motor koruma şalteri nasıl ayarlanır?
Ayar düğmesi motor etiketindeki nominal akıma getirilir. Örneğin etiketinde 400 V’ta 7,9 A yazan bir motor için cihaz 7,9 A’ya ayarlanır. Bunun için seçilen cihazın ayar aralığı, örneğin 6,3-10 A, motor akımını içine almalıdır.
- Ayarı “atmasın diye” motor akımının çok üstüne çıkarmak, motoru aşırı yüke karşı korumasız bırakır.
- Ayar motor akımının altında kalırsa cihaz normal çalışmada bile atabilir.
- Motor frekans konvertörüyle sürülüyorsa motor koruması genellikle sürücü tarafından yapılır; şalter bu durumda sürücünün giriş koruması olarak seçilir ve üretici önerisine göre boyutlandırılır.
Açma sınıfı (Class 10, Class 20) nedir?
Açma sınıfı, motorun kalkış akımında cihazın ne kadar süre sonra açacağını tanımlar. Class 10, normal kalkış süresine sahip motorlar için standart sınıftır ve motor koruma şalterlerinin büyük kısmı bu sınıftadır. Class 20 veya üzeri, büyük ataletli fanlar veya ağır yüklü kırıcılar gibi kalkışı uzun süren uygulamalar içindir. Kalkışı uzun süren bir motorda Class 10 cihaz, motor hızlanmadan açabilir. Birçok motor koruma şalterinde yalnızca Class 10 bulunur; uzun kalkışlarda elektronik aşırı yük rölesi, soft starter veya sürücü düşünülmelidir.
Motor koruma şalteri ile termik röle arasındaki fark
| Motor koruma şalteri | Termik röle | |
|---|---|---|
| Aşırı yük koruması | Var | Var |
| Kısa devre koruması | Var | Yok, ayrıca sigorta veya şalter gerekir |
| Elle açma-kapama ve ayırma | Var | Yok |
| Attığında ne olur? | Güç devresini kendisi keser | Yardımcı kontağıyla kontaktörü bıraktırır |
| Montaj | Kontaktörün önüne | Kontaktörün altına |
Termik röle güç devresini kendisi kesmez; 95-96 kontağı üzerinden kontaktörün bobin devresini açar. Ayrıntılar: termik röle nedir.
Motor koruma şalteri ile otomat (MCB) arasındaki fark
Otomat sigortalar (MCB) kabloları ve genel yükleri korumak için tasarlanmıştır; açma eğrileri (B, C, D) sabittir ve akımı ayarlanamaz. Motorun gerçek nominal akımına hassas ayar yapılamadığı için motoru aşırı yükten tam koruyamaz. Motor koruma şalteri ise motor akımına hassas ayarlanır ve motorların kalkış akımına göre tasarlanmıştır. Bu yüzden motor çıkışlarında otomat yerine motor koruma şalteri tercih edilir.
Kontaktör ile birlikte kullanım
Motor koruma şalteri bir koruma cihazıdır; günde yüzlerce kez açıp kapatmak için değil, arızada açmak ve bakımda ayırmak için tasarlanmıştır. Motoru PLC veya butonla sık çalıştırıp durdurmak için şalterin altına bir kontaktör eklenir. Bu düzen sahada en yaygın motor çıkışıdır: motor koruma şalteri + kontaktör + motor.
Birçok marka, motor koruma şalteri ile kontaktörü bir bağlantı modülüyle doğrudan birleştirir; böylece kablolama azalır ve pano daha düzenli olur. Siemens SIRIUS 3RV, Schneider TeSys GV ve ABB MS serileri bu tür yaygın serilere örnektir. Kontaktörün görevleri için: kontaktör nedir.
Doğru motor koruma şalteri nasıl seçilir?
- Ayar aralığı: Motor nominal akımı, cihazın ayar aralığının içinde, pratikte tercihen ortalarına yakın olmalıdır.
- Kısa devre kesme kapasitesi: Panonun bağlı olduğu noktadaki olası kısa devre akımı, cihazın kesme kapasitesini aşmamalıdır. Aşıyorsa önüne uygun sigorta konur.
- Açma sınıfı: Normal motorlar için Class 10, uzun kalkışlı yükler için daha yüksek sınıf.
- Yardımcı kontaklar: Cihazın attığını PLC’ye bildirmek için yardımcı kontak veya arıza sinyal kontağı ekleyin. Arızanın hangi motorda olduğunu HMI’da görmek, arıza aramayı çok kısaltır.
- Uyum: Aynı markanın kontaktörüyle koordinasyon tablolarına bakın; üretici, kısa devrede kontaktörün zarar görmemesi için hangi kombinasyonların test edildiğini katalogda verir.
Motor koruma şalteri neden atar?
- Gerçek aşırı yük: Sıkışan bir mekanizma, yatağı dağılmış bir motor, tıkanan bir pompa veya kapasitesinin üstünde çalışan bir konveyör.
- Faz kaybı: Atmış bir sigorta, gevşek bir klemens veya kopuk bir kablo nedeniyle motor iki fazda kalır.
- Yanlış ayar: Cihaz motorun etiket akımının altına ayarlanmıştır veya motor değiştirilmiş ama ayar eski motora göre kalmıştır.
- Uzun kalkış: Ağır yüklü bir kalkışta Class 10 cihaz motor hızlanmadan açabilir.
- Kısa devre: Motor sargısında veya kabloda yalıtım hasarı. Cihaz anında açıyorsa ve tekrar kurulunca yine hemen atıyorsa, motor ve kablo, sürücü ve elektronik cihazlar ayrıldıktan sonra megerle ölçülmeden tekrar denenmemelidir.
Cihazı attıktan sonra tekrar tekrar kurmak yerine nedenini bulmak gerekir. Gevşek bağlantıların yol açtığı ısınma ve yangın riskini ayrı bir yazımızda anlattık: nedir bu “elektrik kontağı”?
Sıkça Sorulan Sorular
Motor koruma şalteri kaç ampere ayarlanır?
Motor etiketindeki, çalıştığı gerilimdeki nominal akıma ayarlanır. Örneğin 400 V’ta 7,9 A yazan bir motor için 7,9 A. Ayar değeri seçilen cihazın ayar aralığının içinde olmalıdır.
Motor koruma şalteri varken termik röle gerekir mi?
Genellikle gerekmez; motor koruma şalteri aşırı yük korumasını zaten yapar. Termik röle; kısa devre korumasının sigortayla yapıldığı klasik düzende veya korumanın kontaktörün altında istendiği durumlarda kullanılır.
Motor koruma şalteri ile motor çalıştırılıp durdurulabilir mi?
Elle ara sıra açıp kapatmak için kullanılabilir. Ancak sık çalıştırma, uzaktan kumanda veya PLC kontrolü için şalterin altına bir kontaktör eklenmelidir.
Motor koruma şalteri faz kaybını algılar mı?
Birçok model faz kaybına duyarlıdır ve faz kaybında normal aşırı yükten daha çabuk açar. Bu özellik cihazın kataloğunda belirtilir; her modelde olduğu varsayılmamalıdır.
Motor koruma şalteri ile otomat aynı şey mi?
Hayır. Otomat sigortanın akım değeri sabittir ve kablo koruması için tasarlanmıştır. Motor koruma şalteri motor akımına hassas ayarlanır, motorların kalkış akımına göre tasarlanmıştır ve aşırı yükte motoru korur.
Eskişehir’de motor çıkışı ve pano desteği
AveA Otomasyon olarak Eskişehir ve çevre illerdeki fabrikalarda motor çıkışlarının projelendirilmesi, koruma elemanı seçimi ve ayarı, pano imalatı ve arıza tespiti yapıyoruz. Ayrıntılar: elektrik pano elemanları, elektrik ve otomasyon panosu imalatı ve pano arıza tespiti ve onarımı. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.