Evlerin, binaların ve fabrikaların panolarında sıra sıra dizilen küçük şalterlerin adı otomat sigortadır. Kısaca “otomat” ya da “sigorta” denir; İngilizce kısaltması MCB’dir (miniature circuit breaker). Eski tip buşonlu sigortaların aksine attığında değiştirilmez, kolu kaldırılarak yeniden kurulur. Bu yazıda otomat sigortanın nasıl çalıştığını, B, C ve D tipleri arasındaki farkı ve doğru otomatın nasıl seçildiğini anlatıyoruz.
Bu yazıda (9 başlık)
Otomat sigorta ne işe yarar?
Otomat sigortanın asıl görevi kabloyu korumaktır. Bir hattan kablonun taşıyabileceğinden fazla akım geçerse kablo ısınır, yalıtımı zarar görür ve yangın riski oluşur. Otomat iki durumda devreyi keser:
- Aşırı yük: Hattaki akım otomatın değerini bir süre aştığında. Örneğin 16 A’lik bir priz hattına çok sayıda ısıtıcı bağlandığında.
- Kısa devre: Faz ile nötr ya da faz ile toprak arasında doğrudan temas olduğunda ve akım çok yüksek değerlere çıktığında.
Otomat sigorta insanı elektrik çarpmasına karşı korumak için yeterli değildir. Bu görev için kaçak akım rölesi gerekir.
Otomat sigorta nasıl çalışır?
İçinde iki ayrı açma mekanizması vardır:
- Termik açma (bimetal): Akım geçtikçe ısınan ve bükülen bir bimetal şerittir. Aşırı yükte yavaş yavaş bükülür ve mekanizmayı serbest bırakır. Akım ne kadar fazlaysa açma o kadar çabuk olur.
- Manyetik açma (bobin): Kısa devre gibi çok yüksek akımlarda bobinin oluşturduğu manyetik kuvvet mekanizmayı anında açar.
Kontaklar açılırken oluşan ark, otomatın içindeki ark söndürme odasında söndürülür.
B, C ve D tipi otomat farkı
Otomatın üzerindeki harf, manyetik açmanın hangi akımda devreye girdiğini gösterir. Konut ve benzeri tesisatlar için IEC 60898-1 standardına göre (endüstriyel kullanım için IEC 60947-2 standardındaki değerler de geçerlidir):
| Tip | Manyetik açma aralığı | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| B | Nominal akımın 3-5 katı | Konut aydınlatma ve priz hatları, uzun kablolu hatlar, rezistif yükler |
| C | Nominal akımın 5-10 katı | Genel amaçlı; küçük motorlar, kompresörler, floresan ve LED aydınlatma grupları, ticari ve endüstriyel dağıtım |
| D | Nominal akımın 10-20 katı | Kalkış akımı çok yüksek yükler: trafolar, büyük motorlar, kaynak makineleri |
Örneğin 16 A’lik bir C16 otomat, manyetik açma 80 A ile 160 A arasındaki bir akımda devreye girer. Aynı değerdeki bir B16‘da bu aralık 48 A ile 80 A’dir. Bir trafo veya motor her çalıştığında otomat atıyorsa, sorun bazen otomatın değeri değil tipidir. Ancak tip değiştirmeden önce kısa devre akımının yeni tipi açtırabilecek kadar yüksek olduğundan emin olunmalıdır; özellikle uzun hatlarda D tipi bir otomat, hat sonundaki bir kısa devrede yeterince hızlı açmayabilir.
Otomatın üzerindeki değerler ne anlama gelir?
- C16, B25 gibi ifade: Harf açma eğrisini, sayı nominal akımı (amper) gösterir. Yaygın değerler 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40, 50 ve 63 A’dir.
- Kesme kapasitesi (ör. 4500, 6000, 10000): Otomatın güvenle kesebileceği en yüksek kısa devre akımıdır (amper). Trafoya yakın endüstriyel panolarda kısa devre akımı yüksek olduğu için 10 kA veya daha yüksek kesme kapasiteli otomatlar seçilir.
- Kutup sayısı (1P, 1P+N, 2P, 3P, 4P): Tek fazlı hatlarda 1P veya 1P+N, üç fazlı hatlarda 3P veya 4P kullanılır.
Otomat sigorta nasıl seçilir?
- Kabloya göre akım değeri: Otomatın akımı, korunan kablonun akım taşıma kapasitesini aşmamalıdır. Kablonun taşıyabileceği akım; kesite, kablo tipine, döşeme şekline, ortam sıcaklığına ve yan yana geçen kablo sayısına göre değişir ve standart tablolardan belirlenir. Konutlarda yaygın uygulama aydınlatma hattında 1,5 mm² kablo ile 10 A, priz hattında 2,5 mm² kablo ile 16 A otomattır; endüstriyel hatlarda hesap mutlaka tabloya göre yapılmalıdır.
- Yüke göre eğri: Rezistif ve elektronik yüklerde B veya C, motor ve trafo gibi kalkış akımı yüksek yüklerde C veya D.
- Kesme kapasitesi: Panonun bağlandığı noktadaki olası kısa devre akımından düşük olmamalıdır.
- Seçicilik: Alt devredeki bir arızada ana otomatın değil yalnızca o hattın otomatının atması için, üst ve alt otomatların değerleri ve eğrileri birbirine göre seçilir.
Otomat, kaçak akım rölesi ve motor koruma şalteri farkı
| Cihaz | Neye karşı korur? | Tipik yeri |
|---|---|---|
| Otomat sigorta | Kablonun aşırı yük ve kısa devresine | Aydınlatma, priz ve genel yük hatları |
| Kaçak akım rölesi | Toprağa kaçan akıma, yani elektrik çarpmasına ve yangına | Priz hatları, ıslak ortamlar, ana dağıtım |
| Motor koruma şalteri | Motorun aşırı yük ve kısa devresine; motor akımına hassas ayarlanır | Motor çıkışları |
Bu cihazlar birbirinin yerine geçmez. Ayrıntılar: kaçak akım rölesi nedir ve motor koruma şalteri nedir. Motor çıkışlarında otomat yerine motor koruma şalteri tercih edilir; çünkü otomatın akımı sabittir ve motorun gerçek akımına hassas ayarlanamaz.
Otomat sigorta neden atar?
- Hat aşırı yüklenmiştir: Aynı hatta çok sayıda yüksek güçlü cihaz çalışıyordur. Yükleri farklı hatlara bölmek gerekir; otomatı büyütmek kabloyu korumasız bırakır.
- Kısa devre: Hasarlı bir kablo, su almış bir buat veya arızalı bir cihaz. Otomat kurulur kurulmaz yeniden atıyorsa hat incelenmeden tekrar denenmemelidir.
- Yüksek kalkış akımı: Motor, kompresör veya trafo her çalıştığında otomat atıyorsa eğri tipi yüke uygun olmayabilir.
- Gevşek bağlantı ve ısınma: Otomatın klemensinde gevşek bir kablo, otomatı ısıtarak termik açmaya yol açabilir. Gevşek bağlantıların tehlikesini ayrı bir yazımızda anlattık: nedir bu “elektrik kontağı”?
- Yaşlanmış otomat: Çok sayıda kısa devre kesmiş veya uzun yıllar ısınarak çalışmış bir otomatın açma özellikleri değişebilir; şüphe varsa test edilmeli veya değiştirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
B ve C tipi otomat arasındaki fark nedir?
Fark, manyetik açmanın devreye girdiği akımdır. B tipi nominal akımın 3-5 katında, C tipi 5-10 katında anında açar. B tipi konut aydınlatma ve priz hatlarında, C tipi motor ve kalkış akımı olan yüklerin bulunduğu genel ve endüstriyel hatlarda kullanılır.
Otomat sigorta kaç amper olmalı?
Korunan kablonun akım taşıma kapasitesine göre seçilir. Konutlarda yaygın uygulama 1,5 mm² aydınlatma hattı için 10 A, 2,5 mm² priz hattı için 16 A’dir. Endüstriyel hatlarda kesit, döşeme şekli ve sıcaklık tablolardan hesaplanmalıdır.
Otomat sigorta sürekli atıyor, büyüğüyle değiştirebilir miyim?
Hayır. Otomatı büyütmek kabloyu aşırı akıma karşı korumasız bırakır ve yangın riski oluşturur. Önce hattın neden aşırı yüklendiği veya nerede kısa devre olduğu bulunmalıdır.
Otomat sigorta elektrik çarpmasına karşı korur mu?
Tek başına korumaz. İnsan vücudundan geçen akım otomatı açtıracak kadar yüksek değildir. Elektrik çarpmasına karşı koruma için 30 mA kaçak akım rölesi kullanılır.
Kesme kapasitesi 6 kA ile 10 kA arasındaki fark nedir?
Kesme kapasitesi, otomatın güvenle kesebileceği en yüksek kısa devre akımıdır. Trafoya yakın veya büyük bir ana panodan beslenen endüstriyel panolarda kısa devre akımı yüksek olabileceği için 10 kA veya daha yüksek kesme kapasiteli otomat seçilir.
Eskişehir’de pano ve elektrik arızası desteği
AveA Otomasyon olarak Eskişehir ve çevre illerdeki fabrikalarda pano imalatı, koruma elemanı seçimi ve pano arızalarının tespiti ve onarımını yapıyoruz. Ayrıntılar: elektrik pano elemanları, pano arıza tespiti ve onarımı ve elektrik ve otomasyon panosu imalatı. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.