Bu yazı PLC dersleri serisinin 2. dersidir: tüm dersler
Kısa cevap: PLC zamanlayıcısı (timer), bir şart sağlandıktan belirli süre sonra bir biti açar veya kapatır. TON (on-delay) giriş ON olduktan sonra süre dolunca biti açar; giriş düşerse sıfırlanır. TOF (off-delay) giriş OFF olduktan sonra biti süre kadar açık tutar. TONR (retentive) süreyi biriktirir, yalnızca Reset ile sıfırlanır. S7-200 SMART’ta süre, PT değeri ile timer numarasının çözünürlüğünün (1, 10 veya 100 ms) çarpımıdır.
Bu ders, ladder diyagramı dersindeki mühürleme ve kontak bilgisini kullanır. Sonraki ders PLC sayıcı (counter) örnekleri. Temeller için: PLC nedir? ve PLC programlama dilleri rehberi.
Bu yazıda (11 başlık)
TON, TOF ve TONR farkı
| Komut | Türkçe adı | Giriş (IN) ON olunca | Giriş OFF olunca | Sıfırlama |
|---|---|---|---|---|
| TON (on-delay timer) | Çekmede gecikmeli | Saymaya başlar; değer ≥ PT olunca bit ON | Bit OFF, değer 0 | Girişin düşmesi veya R komutu |
| TOF (off-delay timer) | Düşmede gecikmeli | Bit hemen ON, değer 0 | Saymaya başlar; değer = PT olunca bit OFF | Girişin tekrar ON olması veya R komutu |
| TONR (retentive on-delay timer) | Kalıcı, süre biriktiren | Kaldığı yerden saymaya devam eder | Bit ve değer korunur | Yalnızca R (Reset) komutu |
- TON ve TONR, preset’e ulaştıktan sonra da sayar ve 32.767’de durur.
- TOF’un saymaya başlaması için girişin ON→OFF geçişi gerekir. Süre dolmadan giriş tekrar ON olursa bit ON kalır.
- Reset (R) komutu timer bitini OFF, değerini 0 yapar.
- Açılışta tüm timer bitleri OFF’tur. TON ve TOF’un değeri 0’dır. TONR’nin değeri, kalıcı (retentive) alan olarak ayarlandıysa korunabilir.
S7-200 SMART timer numaraları ve çözünürlükleri
S7-200 SMART’ta çözünürlük (resolution, zaman tabanı) timer numarasıyla belirlenir.
| Tip | Çözünürlük | En büyük süre | Timer numarası |
|---|---|---|---|
| TON, TOF | 1 ms | 32,767 s | T32, T96 |
| TON, TOF | 10 ms | 327,67 s | T33-T36, T97-T100 |
| TON, TOF | 100 ms | 3276,7 s | T37-T63, T101-T255 |
| TONR | 1 ms | 32,767 s | T0, T64 |
| TONR | 10 ms | 327,67 s | T1-T4, T65-T68 |
| TONR | 100 ms | 3276,7 s | T5-T31, T69-T95 |
İki kural:
- Aynı numara hem TON hem TOF için kullanılamaz.
- “T37” bir timer kutusunda timer’ı seçer. Bir kontakta T37’nin bitini sorgular. Sayısal bir işlemde T37’nin anlık değerini (word) okur.
Çözünürlüğün güncellenme şekli de farklıdır. 1 ms timer’lar tarama çevriminden bağımsız, her milisaniye güncellenir. 10 ms timer’lar her çevrimin başında güncellenir ve çevrim boyunca sabit kalır. 100 ms timer’lar komut çalıştığında güncellenir. Bu yüzden 100 ms timer komutu her çevrimde tam bir kez çalışmalıdır. Hiç çalışmazsa zaman kaybeder, iki kez çalışırsa zaman kazanır.
Preset (PT) hesabı
Süre = PT × çözünürlük, yani PT = istenen süre ÷ çözünürlük
| İstenen süre | Timer | Çözünürlük | PT |
|---|---|---|---|
| 1 s | T37 (TON) | 100 ms | 10 |
| 5 s | T37 (TON) | 100 ms | 50 |
| 60 s | T38 (TOF) | 100 ms | 600 |
En az süre garantisi: Timer bir zaman aralığının herhangi bir anında başlayabilir. Kılavuz bu yüzden PT’yi bir fazla yazmayı önerir. Örneğin 100 ms timer ile en az 2100 ms için PT = 22, 10 ms timer ile en az 140 ms için PT = 15 yazılır.
Diğer markalarda gösterim: Mitsubishi’de OUT T0 K10, TIA Portal’da (S7-1200/1500) T#5S gibi yazımlar kullanılır.
Örnek 1: Gecikmeli start (TON)
Start’a basınca motor 5 saniye sonra kalksın.
| Network 1: Calisma hafizasi | | I0.0 I0.1 M0.0 | |--| |--+---| |-------------------------( )----| | M0.0 | | |--| |--+ | | Network 2: 5 s gecikme | | M0.0 +---------+ | |--| |-------------|IN TON | | | | T37 | | | 50 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 3: Motor | | T37 Q0.0 | |--| |----------------------------------( )----|
| Adres | Anlamı |
|---|---|
| I0.0 | Start butonu (NO) |
| I0.1 | Stop butonu (fiziksel NC, programda NO) |
| M0.0 | Çalışma hafıza biti (mühürlü) |
| T37 | 100 ms TON, PT 50 = 5 s |
| Q0.0 | Motor kontaktörü |
Nasıl çalışır:
- Start’a basınca M0.0 mühürlenir.
- M0.0 = 1 olduğu için T37 saymaya başlar.
- 50 × 100 ms = 5 s sonra T37 biti 1 olur. Motor (Q0.0) çeker.
- Bekleme sırasında uyarı kornası istenirse ayrı bir basamakta M0.0 ve T37’nin NC kontağı seri bağlanır.
- Stop’a basınca M0.0 düşer, T37 biti ve değeri 0 olur. Motor durur.
Zaman diyagramı (# = 1, _ = 0):
Zaman (s) 0 1 2 3 4 5 6 7 M0.0 (IN) ######################################## T37 bit _________________________############### Q0.0 motor _________________________###############
Örnek 2: Motor durunca fan 60 saniye çalışsın (TOF)
Kılavuz TOF’u motor soğutma gibi işler için önerir.
| Network 1: Fan gecikmesi | | Q0.0 +---------+ | |--| |-------------|IN TOF | | | | T38 | | | 600 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 2: Fan | | T38 Q0.2 | |--| |----------------------------------( )----|
| Adres | Anlamı |
|---|---|
| Q0.0 | Ana motor |
| T38 | 100 ms TOF, PT 600 = 60 s |
| Q0.2 | Soğutma fanı |
Nasıl çalışır:
- Motor çalışınca (Q0.0 = 1) T38 biti hemen 1 olur, değeri 0’dır. Fan çalışır.
- Motor durunca (Q0.0 1→0) T38 saymaya başlar. Fan çalışmaya devam eder.
- 60 s sonra T38 biti 0 olur, fan durur. Bu sürede motor yeniden kalkarsa bit 1 kalır.
Q0.0 (IN) ######__________________________######____
T38 bit ######################__________######____
|<--- 60 s --->|
Açılışta TOF biti OFF’tur; ON→OFF geçişi olmadan fan kendiliğinden çalışmaz.
Örnek 3: Yanıp sönen lamba
En kısa yol, S7-200 SMART’ın SM0.5 (Clock_1s) sistem bitidir: 0,5 s OFF, 0,5 s ON. Lamba basamağına SM0.5 kontağını seri koymak yeter. Süreleri kendiniz ayarlamak isterseniz iki TON kullanın.
| Network 1: OFF suresi sayaci | | T40 +---------+ | |--|/|-------------|IN TON | | | | T39 | | | 5 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 2: ON suresi sayaci | | T39 +---------+ | |--| |-------------|IN TON | | | | T40 | | | 5 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 3: Lamba | | I0.3 T39 Q0.3 | |--| |------| |--------------------------( )----|
| Adres | Anlamı |
|---|---|
| T39 | 100 ms TON, PT 5 = 0,5 s (lamba sönük süre) |
| T40 | 100 ms TON, PT 5 = 0,5 s (lamba yanık süre) |
| Q0.3 | Lamba |
Nasıl çalışır:
- T39 sayar; 0,5 s sonra biti 1 olur, lamba yanar.
- Bu kez T40 sayar; 0,5 s sonra biti 1 olur.
- T40 = 1, T39’un girişini keser. T39 sıfırlanır, lamba söner, T40 da sıfırlanır.
- Döngü baştan başlar. İki süre PT’lerle ayrı ayarlanır.
Örnek 4: Yıldız-üçgen zamanlaması (program örneği)
Bu yalnızca zamanlama mantığını gösteren bir program örneğidir; bağlantı veya süre tavsiyesi değildir. Bunlar motor, yük ve pano tasarımına göre belirlenir.
| Network 1: Ana kontaktor (muhurlu) | | I0.0 I0.1 Q0.0 | |--| |--+---| |-------------------------( )----| | Q0.0 | | |--| |--+ | | Network 2: Yildiz suresi | | Q0.0 +---------+ | |--| |-------------|IN TON | | | | T41 | | | 60 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 3: Gecis bekleme suresi | | T41 +---------+ | |--| |-------------|IN TON | | | | T42 | | | 3 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | Network 4: Yildiz kontaktoru | | Q0.0 T41 Q0.2 Q0.1 | |--| |------|/|-------|/|----------------( )----| | Network 5: Ucgen kontaktoru | | T42 Q0.1 Q0.2 | |--| |------|/|--------------------------( )----|
| Adres | Anlamı |
|---|---|
| I0.0 / I0.1 | Start (NO) / Stop (fiziksel NC, programda NO) |
| Q0.0 | Ana kontaktör (mühürlü) |
| Q0.1 | Yıldız kontaktörü |
| Q0.2 | Üçgen kontaktörü |
| T41 | 100 ms TON, PT 60 = 6 s yıldız süresi (örnek değer) |
| T42 | 100 ms TON, PT 3 = 0,3 s geçiş beklemesi (örnek değer) |
Nasıl çalışır:
- Start’a basınca ana kontaktör (Q0.0) mühürlenir, yıldız (Q0.1) çeker, T41 sayar.
- 6 s sonra T41 biti 1 olur. Yıldız düşer. T42 saymaya başlar.
- 0,3 s sonra T42 biti 1 olur ve üçgen (Q0.2) çeker. Q0.1 ve Q0.2 birbirini NC kontakla kilitler.
- Stop’a basınca Q0.0 düşer, timer’lar sıfırlanır, tüm çıkışlar düşer.
Bu program kilidi tek başına yeterli değildir. Yıldız ve üçgen kontaktörlerinin bobin devresine, karşı kontaktörün yardımcı NC kontağıyla donanımsal (elektriksel, mümkünse mekanik) kilitleme de mutlaka yapılmalıdır; aksi halde iki kontaktörün aynı anda çekmesi kısa devreye yol açar. Bu, kılavuzdan değil genel pano uygulamasından gelen bir kuraldır.
Örnek 5: TONR ile toplam çalışma süresi
Toplam 30 dakika çalışmadan sonra bakım lambası yansın.
| Q0.0 +---------+ | |--| |-------------|IN TONR | | | | T5 | | | 18000 -|PT 100 ms| | | +---------+ | | T5 Q0.4 | |--| |----------------------------------( )----| | I0.4 T5 | |--| |----------------------------------(R)----| | 1 |
| Adres | Anlamı |
|---|---|
| Q0.0 | Makine motoru |
| T5 | 100 ms TONR, PT 18000 = 1800 s = 30 dk |
| Q0.4 | Bakım lambası |
| I0.4 | Bakım yapıldı butonu (reset) |
Nasıl çalışır:
- Motor çalıştıkça T5 sayar; motor durunca değer korunur.
- Toplam 30 dakika dolunca T5 biti 1 olur, bakım lambası yanar.
- Bakım sonrası I0.4 ile Reset komutu T5’in bitini ve değerini sıfırlar.
Değerin enerji kesintisinde korunması için T5 sistem bloğunda kalıcı alan olarak tanımlanmalıdır. Bu durumda yalnızca değer korunur; bit her açılışta temizlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
TON ile TOF arasındaki fark nedir?
TON, giriş ON olduktan süre kadar sonra biti açar. TOF, giriş OFF olduktan sonra biti süre kadar açık tutar.
T37 ile 5 saniye nasıl ayarlanır?
T37 100 ms çözünürlüklüdür. 5 s ÷ 0,1 s = 50. PT değerine 50 yazılır.
Timer neden beklediğimden kısa sürüyor?
Timer bir aralığın ortasında başlayabilir; PT’yi bir fazla yazın. 100 ms timer’ı her çevrimde bir kez çalıştırın.
Kaynak
Timer davranışları Siemens’in resmi kılavuzundan özetlenmiştir:
- Siemens SIMATIC S7-200 SMART System Manual, V2.7, 08/2022, A5E03822230-AK (Bölüm 8.17 timer komutları ve örnekleri; Bölüm 6.1.5 kalıcı alanlar; Ek D SMB0 sistem bitleri)
Bu sayfa genel bir eğitim içeriğidir; komut adları ve davranışlar markaya ve modele göre değişebilir. Kesin bilgi için cihazınızın kılavuzuna bakın.
Makineniz durduysa
Sahada destek için: Eskişehir makine ve otomasyon arıza servisi. Program yazımı ve düzenleme için: PLC programlama hizmeti.
AveA Otomasyon olarak Eskişehir ve çevre illerde PLC ve pano işlerinde sahadayız. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.