Kısa cevap: Gerilim düşümü hesabı, kablonun direnci yüzünden kaynak ile yük arasında kaybolan gerilimi bulmaktır. Tek fazda ΔU = 2 × I × L × cosφ / (κ × S), üç fazda ΔU = √3 × I × L × cosφ / (κ × S) formülü kullanılır; sonuç anma gerilimine bölünüp yüzdeye çevrilir. Bulunan değer yönetmelik ve standart sınırlarının altında kalmalıdır.
Bu yazıda (8 başlık)
Gerilim düşümü neden önemli?
Kablo ne kadar uzun ve ince, akım ne kadar büyükse, hat boyunca kaybolan gerilim o kadar artar. Yük ucunda gerilim düşünce:
- Motorun momenti düşer, yol alma uzar, akım ve ısınma artar.
- Kontaktör ve röle bobinleri yol almada titreşir veya bırakır.
- Frekans konvertörleri düşük DC bara gerilimi hatası verebilir.
- Aydınlatmada ışık seviyesi düşer.
Bu yüzden kablo kesiti yalnızca akım taşıma kapasitesine göre değil, gerilim düşümüne göre de kontrol edilir. Kesit seçiminin tamamı için kablo kesiti hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.
Gerilim düşümü hesabı formülleri
Aşağıdaki formüller hattın reaktansını ihmal eder. Küçük ve orta kesitlerde bu yaklaşım yeterlidir; büyük kesitli ve uzun hatlarda reaktans etkisi artar.
| Sistem | Akımla (volt) | Güçle (yüzde) |
|---|---|---|
| Tek faz (faz-nötr) | ΔU = 2 × I × L × cosφ / (κ × S) | %e = (200 × L × P) / (κ × S × U²) |
| Üç faz (dengeli) | ΔU = √3 × I × L × cosφ / (κ × S) | %e = (100 × L × P) / (κ × S × U²) |
| Yüzdeye çevirme | %e = ΔU / U × 100 | — |
- I: hat akımı (A)
- L: tek yön hat boyu (m)
- S: iletken kesiti (mm²)
- κ (kappa): iletkenlik; 20 °C’de bakır için yaklaşık 56, alüminyum için yaklaşık 35 m/Ω·mm²
- P: yükün şebekeden çektiği aktif güç (W)
- U: tek fazda faz-nötr (230 V), üç fazda fazlar arası (400 V)
Tek faz formülündeki 2 çarpanı, akımın faz iletkeninden gidip nötrden dönmesinden gelir. Üç fazda dengeli yükte nötrden akım dönmez ve √3 çarpanı kullanılır.
İşletme sıcaklığı notu: κ = 56 değeri 20 °C içindir. Tam yükte ısınan bakır iletkenin direnci artar; 70 °C civarında iletkenlik yaklaşık 48 m/Ω·mm²’ye düşer. Sınıra yakın sonuçlarda bu daha düşük değerle hesap tekrarlanabilir.
Reaktansı da hesaba katan formül
Büyük kesitli besleme hatlarında daha doğru sonuç için:
ΔU = b × I × L × (R’ × cosφ + X’ × sinφ)
b tek fazda 2, üç fazda √3’tür. R’ ve X’ iletkenin metre başına direnç ve reaktansıdır; bu değerler kablo üreticisinin kataloğunda verilir.
Gerilim düşümü sınırları
Türkiye – Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği: 4 Kasım 1984 tarihli ve 18565 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan, değişiklikleriyle yürürlükteki yönetmeliğin 57. maddesi, EMO yayınlarında aktarıldığı şekliyle, dağıtım şebekesinden beslenen alçak gerilim tesislerinde yapı bağlantı kutusundan sonraki gerilim düşümünü aydınlatma ve priz devrelerinde %1,5, motor devrelerinde %3 ile sınırlar. Kendi trafosundan beslenen tesisler için daha yüksek sınırlar tanımlanmıştır. Projede yönetmeliğin mevzuat.gov.tr’deki güncel metnini esas alın.
IEC 60364-5-52: Standardın G ekinde, doğrudan kamu alçak gerilim şebekesinden beslenen tesisler için aydınlatmada %3, diğer kullanımlarda %5; kendi AG kaynağından beslenen tesisler için %6 ve %8 değerleri tavsiye edilir. Bu değerler motor yol alma anını kapsamaz. Standardın güncel konsolide baskısı için IEC webstore sayfasına bakabilirsiniz.
IEC değerleri tesisin başlangıç noktasından ölçülür; yönetmelik ise yapı bağlantı kutusundan sonrasını sınırlar ve daha düşük yüzdeler verir. Türkiye’deki projelerde bu yüzden genellikle yönetmelik sınırı belirleyicidir.
Örnek 1: Üç fazlı motor hattı
*Örnek değerler hesap yöntemini göstermek içindir.*
- Motor akımı: 28 A, cosφ = 0,85, 400 V
- Hat boyu: 80 m, bakır, κ = 56
6 mm² ile: ΔU = 1,732 × 28 × 80 × 0,85 / (56 × 6) ≈ 9,8 V %e = 9,8 / 400 × 100 ≈ %2,5 → motor devresi için %3 sınırının altında.
4 mm² ile: ΔU = 1,732 × 28 × 80 × 0,85 / (56 × 4) ≈ 14,7 V %e ≈ %3,7 → sınırın üstünde, kesit büyütülmeli.
Motor akımının nasıl bulunduğu için motor akımı hesaplama yazımıza bakın.
Örnek 2: Tek fazlı priz hattı
- Yük: 16 A, cosφ ≈ 1, 230 V
- Hat boyu: 25 m, bakır
2,5 mm² ile: ΔU = 2 × 16 × 25 × 1 / (56 × 2,5) ≈ 5,7 V → %2,5 4 mm² ile: ΔU ≈ 3,6 V → %1,55 6 mm² ile: ΔU ≈ 2,4 V → %1,0
Bu örnekte hat tam 16 A ile yüklenirse %1,5 sınırı için 6 mm² gerekir; 4 mm² %1,55 ile sınırı az farkla aşar. Sınır yapı bağlantı kutusundan itibaren toplam düşüm olduğu için ana ve tali pano arasındaki düşüm de bu payın içindedir. Gerçek projede hesap, tasarım akımı ve dağıtım tablosunun yeri dikkate alınarak yapılır.
Pratik ipuçları
- Toplam düşümü düşünün: Ana pano → tali pano → makine panosu → motor zincirindeki düşümler toplanır.
- Yol alma anını ayrı değerlendirin: Direkt yol verilen motorda akım kısa süre için çok yükselir. Kontaktör bırakması yaşanıyorsa yol verme yöntemine bakın; yıldız üçgen yol verme veya sürücü bu akımı azaltır.
- Ölçümle doğrulayın: Şüpheli hatlarda yük altında kaynak ve yük ucunda gerilim aynı anda ölçülerek gerçek düşüm görülür.
- Gevşek klemens de gerilim düşürür: Hesap tutuyor ama uçta gerilim düşükse bağlantı noktalarını termal kamera ile kontrol edin.
Güvenlik notu: Gerilim ölçümü canlı devrede yapılır; pano ve dağıtımda en az CAT III 600 V sınıfında ölçü aleti, yalıtkan eldiven ve kişisel koruyucu kullanılmalı, işi yetkili elektrikçi yapmalıdır. Kablo değişiminden önce enerjiyi kesin ve kilitleyin.
Yeni bir pano ya da besleme projesinde kesit ve koruma seçimini birlikte yapmak isterseniz elektrik ve otomasyon panosu tasarım ve imalatı sayfamıza bakabilir, bizi arayabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Gerilim düşümü nasıl hesaplanır?
Üç fazda ΔU = √3 × I × L × cosφ / (κ × S), tek fazda ΔU = 2 × I × L × cosφ / (κ × S) formülüyle volt olarak bulunur, sonra anma gerilimine bölünüp 100 ile çarpılarak yüzdeye çevrilir.
Gerilim düşümü yüzde kaç olmalı?
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’ne göre yapı bağlantı kutusundan sonra aydınlatma ve priz devrelerinde %1,5, motor devrelerinde %3 aşılmamalıdır. IEC 60364-5-52 ise kamu şebekesinden beslenen tesisler için %3 ve %5 değerlerini tavsiye eder.
Gerilim düşümü fazla olursa ne olur?
Motorlar zor kalkar ve ısınır, kontaktörler bırakabilir, sürücüler düşük gerilim hatası verir, aydınlatma zayıflar. Çözüm genellikle kesiti büyütmek, hattı kısaltmak veya yükü bölmektir.
Kablo uzunluğu gerilim düşümünü nasıl etkiler?
Gerilim düşümü hat boyu ile doğru orantılıdır. Aynı kesit ve akımda hat iki katına çıkarsa düşüm de iki katına çıkar.
Gerilim düşümü hesabında kappa kaç alınır?
20 °C’de bakır için yaklaşık 56, alüminyum için yaklaşık 35 m/Ω·mm² alınır. Tam yükte ısınan iletkende değer düşer; sınıra yakın hesaplarda daha düşük iletkenlikle kontrol yapılabilir. Hızlı hesap için mühendislik hesaplayıcıları sayfamızı kullanabilirsiniz.
Eskişehir’de pano ve enerji hattı desteği
Makine besleme hatlarında kesit kontrolü, pano içi düzen ve gerilim düşümüne bağlı arızaların tespiti için pano arıza tespiti ve onarımı kapsamında destek veriyoruz. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.

“Gerilim Düşümü Hesabı: Formül, Sınırlar ve Örnek” ögesine 4 yanıt
[…] 56 m/Ω·mm² (20 °C), S mm² cinsinden kesit, U volttur. Sınırlar ve tek faz formülü için gerilim düşümü hesabı yazımıza […]
[…] bir arıza varsa pano arıza tespiti ve onarımı için bizi arayabilirsiniz. İlgili sayfalar: Gerilim Düşümü Hesabı, kVA kW […]
[…] İlgili sayfalar: Gerilim Düşümü Hesabı. […]
[…] sayfalar: Gerilim Düşümü Hesabı, Acil Stop Butonu Bağlantısı, Kablo Kesiti Hesaplama, MCC Motor Kontrol […]