Kısa cevap: Kablo kesiti hesaplama, önce yükün çektiği akımı bulmak, sonra bu akımı döşeme şekline ve ortam koşullarına göre güvenle taşıyan kesiti standart tablolarından seçmek ve en sonda gerilim düşümünü kontrol etmektir. Akım taşıma kapasitesi ve gerilim düşümü ayrı ayrı sağlanmalı; ikisinden hangisi daha büyük kesit istiyorsa o seçilir. Koruma elemanı (sigorta veya şalter) da bu kesitle uyumlu olmalıdır.
Bu yazıda (13 başlık)
Kablo kesiti hesaplamada üç şart
Bir kablonun kesiti üç soruya cevap vermelidir:
- Isınma: Kablo, yük akımını sürekli taşırken yalıtımının izin verdiği sıcaklığı aşmamalı.
- Koruma uyumu: Önündeki sigorta veya şalter, aşırı yükte kabloyu hasar görmeden korumalı.
- Gerilim düşümü: Kablo sonundaki gerilim, yükün düzgün çalışacağı seviyede kalmalı.
Bu üç şartın kuralları IEC 60364-5-52 (kablolama sistemlerinin seçimi ve tesisi; güncel konsolide baskı 2009+AMD1:2024) ile aşırı akım korumasını düzenleyen IEC 60364-4-43’te yer alır. Avrupa’da bu bölümler HD 60364 serisi olarak, Türkiye’de de TSE’nin bu seriye karşılık gelen TS HD 60364 standartları olarak uygulanır. Akım taşıma kapasitesi tabloları standardın B ekinde ve kablo üreticisinin kataloğunda bulunur; değerler kablo tipine ve döşeme şekline göre değiştiği için bu yazıda tablo değeri değil, hesap adımlarını veriyoruz.
Adım 1: Yük akımını bulun (Ib)
- Üç fazlı yük: Ib = P / (√3 × U × cosφ × η)
- Tek fazlı yük: Ib = P / (U × cosφ × η)
Burada P watt cinsinden güç, U volt cinsinden gerilim (üç fazda fazlar arası), cosφ güç faktörü, η verimdir. Motorlarda etiketteki nominal akımı doğrudan kullanmak en doğrusudur. Formülün ayrıntısı için motor akımı hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.
Adım 2: Döşeme şeklini belirleyin
Aynı kesitteki bir kablo, havada serbestçe giderken daha fazla, boru içinde yalıtılmış bir duvarda giderken daha az akım taşır. IEC 60364-5-52 bu nedenle döşeme şekillerini referans yöntemlerle sınıflandırır:
| Referans yöntem | Örnek döşeme |
|---|---|
| A1, A2 | Isı yalıtımlı duvar içinde boruda iletken veya kablo |
| B1, B2 | Duvar üzerinde veya içinde boru ya da kanal içinde |
| C | Duvar veya tavan yüzeyine doğrudan sabitlenmiş kablo |
| D1, D2 | Toprak altında, boru içinde veya doğrudan gömülü |
| E, F, G | Havada, delikli tava veya merdiven tava üzerinde |
Tablodan okuyacağınız değer bu yönteme, iletken malzemesine (bakır veya alüminyum), yalıtım tipine (PVC veya XLPE) ve yüklü iletken sayısına (iki veya üç) bağlıdır.
Adım 3: Düzeltme katsayılarını uygulayın
Tablolar belirli bir referans ortam sıcaklığı ve tek devre için verilir. Gerçek koşullar farklıysa düzeltme katsayısı kullanılır:
- Ortam sıcaklığı katsayısı (k1): Pano içi, sıcak tavan arası veya fırın yanı gibi yerlerde değer 1’in altına düşer.
- Gruplama katsayısı (k2): Aynı tavada veya boruda birden çok yüklü devre varsa kablolar birbirini ısıtır.
- Toprak ısıl direnci (gömülü kablolarda): Kuru ve kayalık zemin ısıyı daha kötü iletir.
Gereken tablo akımı şöyle bulunur: Iz,tablo ≥ In / (k1 × k2 × …). Bu katsayıların sayısal değerleri de standardın tablolarından alınır.
Adım 4: Sigorta ile uyumu kontrol edin
IEC 60364-4-43’teki temel koşul şudur:
Ib ≤ In ≤ Iz
Yani koruma elemanının anma akımı (In), yük akımından büyük, kablonun düzeltilmiş akım taşıma kapasitesinden (Iz) küçük olmalıdır. Ayrıca koruma elemanının belirlenen sürede açtığı akım (I2) için I2 ≤ 1,45 × Iz koşulu aranır. IEC 60898-1’e uygun otomatik sigortalarda I2 = 1,45 × In olduğundan bu koşul In ≤ Iz ile birlikte sağlanır. gG eriyen sigortalarda I2 yaklaşık 1,6 × In olduğu için pratikte In ≤ 0,9 × Iz aranır; ayarlı şalterlerde üretici eğrisine bakılır. Sigorta tipleri için otomat sigorta nedir yazısına bakabilirsiniz.
Adım 5: Gerilim düşümünü kontrol edin
Uzun hatlarda kesiti çoğu zaman ısınma değil, gerilim düşümü belirler. Basitleştirilmiş üç faz formülü (reaktans ihmal):
%e = (100 × L × P) / (κ × S × U²)
L metre cinsinden hat boyu, P watt, κ bakır için yaklaşık 56 m/Ω·mm² (20 °C), S mm² cinsinden kesit, U volttur. Sınırlar ve tek faz formülü için gerilim düşümü hesabı yazımıza bakın.
Örnek: 15 kW motor besleme kablosu
*Bu örnek yöntemi göstermek içindir; tablo değerlerini kendi kablo kataloğunuzdan okuyun.*
- Motor: 15 kW, 400 V, etiket akımı yaklaşık 28 A
- Hat boyu: 80 m, bakır, PVC yalıtımlı, delikli tavada, aynı tavada başka devreler de var
- Koruma: motor koruma şalteri, kısa devre koruması için uygun şalter
1. Akım: Ib ≈ 28 A.
2. Koruma: Motor koruma şalteri 28 A’ya ayarlanabilen bir aralıkta seçilir. Kablo hesabında bu ayar değeri In olarak alınır.
3. Düzeltme: Pano ve tava sıcaklığı ile gruplama için katsayılar standarttan okunur. Örneğin çarpımın 0,80 çıktığını varsayalım (gerçek değer tablodan alınır). Gereken tablo akımı: 28 / 0,80 = 35 A. Seçilen döşeme yöntemi sütununda tablo değeri 35 A ve üzeri olan ilk kesite gidilir.
4. Gerilim düşümü: P motorun şebekeden çektiği güç, yani yaklaşık √3 × 400 × 28 × 0,85 ≈ 16,5 kW.
- 4 mm² için: %e = (100 × 80 × 16 500) / (56 × 4 × 400²) ≈ %3,7
- 6 mm² için: %e ≈ %2,5
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nin motor devreleri için verdiği %3 sınırına göre 6 mm² gerekir; bu sınır yapı bağlantı kutusundan itibaren toplam düşüm olduğundan önceki pano kademelerindeki düşüm de bu payın içindedir. Isınma tablosu hangi kesiti verirse versin, 80 m’lik bu hatta gerilim düşümü en az 6 mm² ister; iki sonuçtan büyük olan seçilir. Yol vermede çekilen yüksek akımı da hesaba katmak gerekiyorsa, özellikle direkt yol verilen büyük motorlarda, kesit bir kademe daha büyütülebilir.
Sık yapılan hatalar
- Tek bir “kesit-akım” tablosunu her yerde kullanmak: Döşeme şekli ve sıcaklık değişince değer değişir.
- Gruplamayı unutmak: Dolu bir kablo tavasında her kablo tek başına olduğundan daha az akım taşır.
- Sigortayı kabloya göre değil yüke göre seçmek: In ≤ Iz şartı bozulursa sigorta kabloyu korumaz.
- Uzun hatlarda gerilim düşümüne bakmamak: Motor zor kalkar, kontaktör düşer, sürücü düşük gerilim hatası verir.
- Harmonikli yükleri hesaba katmamak: Sürücü ve UPS gibi yüklerde nötr iletkeni de ısınır. Ayrıntı için harmonik nedir yazısına bakın.
Güvenlik notu: Kablo değişimi ve ölçüm işlerinden önce enerjiyi kesin, kilitleyin ve gerilim olmadığını ölçerek doğrulayın. Tesisat işlerini yetkili elektrikçi veya elektrik mühendisi yapmalıdır.
Panoda ya da motor devresinde çözemediğiniz bir arıza varsa pano arıza tespiti ve onarımı için bizi arayabilirsiniz.
Gerilim düşümü formülleri: tek faz, üç faz ve DC
Gerilim düşümü, kablonun direnci nedeniyle yükün ucunda kaybolan gerilimdir. Formüllerde L tek yön hat uzunluğu (m), S kesit (mm²), κ iletkenlik (m/Ω·mm²), I yük akımı (A), P güç (W) ve U besleme gerilimidir (üç fazda fazlar arası).
| Sistem | Düşüm ΔU (V) | Yüzde %e |
|---|---|---|
| Tek faz AC | 2·L·I·cosφ ÷ (κ·S) | 200·L·P ÷ (κ·S·U²) |
| Üç faz AC | √3·L·I·cosφ ÷ (κ·S) | 100·L·P ÷ (κ·S·U²) |
| DC | 2·L·I ÷ (κ·S) | 200·L·P ÷ (κ·S·U²) |
Tek fazda ve DC’de akım gidiş ve dönüş iletkeninden geçtiği için 2 çarpanı vardır. Bakır için κ yaklaşık 56, alüminyum için yaklaşık 35’tir (20 °C). İletken ısındıkça direnç artar; 70 °C’de bakır için κ yaklaşık 48’e düşer ve hesap bu değerle yapılırsa gerçeğe daha yakın, daha yüksek bir düşüm bulunur. Büyük kesitlerde reaktans da hesaba katılır. IEC 60364-5-52 Ek G (bilgi amaçlı) kamu şebekesinden beslenen tesislerde aydınlatma için %3, diğer kullanımlar için %5 değerini verir; geçerli sınır yönetmeliğe göre değişebilir.
Gerilim düşümü hesabı: iki sayısal örnek
Örnek 1, tek faz aydınlatma devresi: 230 V, 3 kW, cosφ = 1, hat uzunluğu 40 m, bakır, κ = 56. Akım I = 3000 ÷ 230 ≈ 13,04 A. 2,5 mm² için ΔU = 2 × 40 × 13,04 ÷ (56 × 2,5) ≈ 7,45 V, yani 7,45 ÷ 230 ≈ %3,24. 4 mm² için ΔU ≈ 4,66 V ve %e ≈ %2,03 olur. 2,5 mm² akım taşıma bakımından yeterli olsa da %3’ü geçtiği için 4 mm² seçilir.
Örnek 2, üç fazlı motor beslemesi: 400 V, I = 40 A, cosφ = 0,85, hat uzunluğu 100 m, bakır, κ = 56. 16 mm² için ΔU = 1,732 × 100 × 40 × 0,85 ÷ (56 × 16) ≈ 6,57 V, %e ≈ %1,64. 10 mm² için ΔU ≈ 10,52 V, %e ≈ %2,63. Her iki kesit de %3’ün altında kalır; sınır daha düşükse veya motor kalkışta yüksek akım çekiyorsa kalkış gerilim düşümü ayrıca kontrol edilir.
Hesapta L tek yön uzunluktur; gidiş-dönüş toplamı değildir. Bu örneklerde κ = 56 kullanıldı; sıcak iletken için κ = 48 alınırsa Örnek 2’de 16 mm² değeri yaklaşık %1,92 olur.
Gerilim düşümünden kesit bulma: tersine hesap
Hat uzunluğu ve izin verilen düşüm bilindiğinde gereken kesit doğrudan hesaplanabilir. Üç faz için formülü S’ye göre çözersek: S ≥ 100·L·P ÷ (κ·e·U²) olur; burada e izin verilen yüzde düşümdür.
Örnek: şebekeden 18,5 kW çeken üç fazlı bir yük, 400 V, hat uzunluğu 60 m, bakır κ = 56, izin verilen düşüm %3. S ≥ 100 × 60 × 18 500 ÷ (56 × 3 × 400²) = 111 000 000 ÷ 26 880 000 ≈ 4,13 mm². Standart kesitlerden bir üst değer olan 6 mm² seçilir. Sıcak iletken için κ = 48 alınırsa sonuç 111 000 000 ÷ 23 040 000 ≈ 4,82 mm² çıkar ve aynı şekilde 6 mm² seçilir.
Bu yolla bulunan kesit yalnızca gerilim düşümü şartını sağlar. Isınma (Iz) ve sigorta uyumu (Ib ≤ In ≤ Iz) şartları yukarıdaki adımlarla ayrıca kontrol edilir; son kesit üç şartın en büyüğüdür. Uzun motor hatlarında kesit çoğunlukla gerilim düşümüyle belirlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kablo kesiti nasıl hesaplanır?
Önce yük akımı bulunur, döşeme şekli ve düzeltme katsayılarına göre tablodan kesit seçilir, sigorta ile Ib ≤ In ≤ Iz uyumu kontrol edilir ve son olarak gerilim düşümü hesaplanır. Büyük kesit isteyen şart belirleyicidir.
2,5 mm² kablo kaç amper taşır?
Tek bir cevabı yoktur. Değer döşeme şekline, yalıtım tipine, ortam sıcaklığına ve aynı yerde kaç devre olduğuna göre değişir. Doğru değer IEC 60364-5-52 tablolarından veya kablo üreticisinin kataloğundan, sizin döşeme koşulunuz için okunmalıdır.
Motor kablosu kesiti neye göre seçilir?
Motor etiket akımına, koruma şalterinin ayarına, hat boyuna ve döşeme şekline göre seçilir. Uzun hatlarda gerilim düşümü, kısa hatlarda ısınma çoğu zaman belirleyicidir.
Kablo kesiti hesaplarken sigorta nasıl seçilir?
Sigortanın anma akımı yük akımından büyük, kablonun düzeltilmiş akım taşıma kapasitesinden küçük olmalıdır. Motor devrelerinde yol alma akımı için uygun eğrili şalter veya motor koruma şalteri kullanılır.
Kablo kesiti hesaplama programı var mı?
Kablo üreticilerinin ve şalt malzemesi firmalarının hesap araçları vardır. Hızlı kontrol için mühendislik hesaplayıcıları sayfamızı kullanabilirsiniz; nihai seçimde standart tablosu ve üretici kataloğu esas alınmalıdır.
Eskişehir’de pano ve kablolama desteği
Makine ve pano projelerinde güç ve kumanda kablolarının seçimi, pano içi düzen ve saha kablolaması dahil işleri elektrik otomasyon panosu tasarım ve imalatı kapsamında ele alıyoruz. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.

“Kablo Kesiti Hesaplama: 5 Adımda Formül ve Örnek” ögesine 2 yanıt
[…] göre değil, gerilim düşümüne göre de kontrol edilir. Kesit seçiminin tamamı için kablo kesiti hesaplama yazımıza […]
[…] sayfalar: Gerilim Düşümü Hesabı, Acil Stop Butonu Bağlantısı, Kablo Kesiti Hesaplama, MCC Motor Kontrol […]