Kısa cevap: PLC, 1968’de General Motors’un Hydra-Matic şanzıman bölümünün, her model değişiminde yeniden kablolanması gereken röle panolarından kurtulmak istemesiyle doğdu. İşi Bedford Associates aldı; mühendis Dick Morley’nin ekibinin geliştirdiği Modicon 084 ilk PLC kabul edilir. Sonra Allen-Bradley “PLC” adını yaygınlaştırdı; Avrupa’da ise Siemens’in 1979’da çıkan SIMATIC S5’i fabrikaların en yaygın kontrolörlerinden biri oldu.
Bugün bir fabrikadaki neredeyse her makinenin içinde bir PLC var. Ama 1960’larda bir otomobil fabrikasının kontrol sistemi, duvar boyu dolaplara dizilmiş yüzlerce röle, zamanlayıcı ve kilometrelerce kablodan ibaretti. Yeni model geldiğinde ne mi oluyordu? Elektrikçiler haftalarca o kabloları söküp yeniden bağlıyordu.
Bu yazıda (11 başlık)
Sorun: Röle duvarları
PLC’nin tarihi aslında bir maliyet şikâyetiyle başlar. Röle tabanlı kontrolde makinenin mantığı kabloların kendisiydi. Bunun bedeli ağırdı:
- Değişiklik zordu: Her yeni modelde panonun yeniden kablolanması gerekiyordu; bu hem zaman alıyor hem de hataya açıktı.
- Arıza bulmak zordu: Yüzlerce röleden hangisinin kontağının yandığını bulmak saatler sürebiliyordu.
- Yer kaplıyordu: Kontrol dolapları üretim alanından değerli metrekareler yiyordu.
Schneider Electric’in Modicon tarihçesi de bu üç sorunu, yani zor yeniden yapılandırmayı, uzun arıza aramayı ve kaybedilen üretim alanını, PLC’nin çıkış noktası olarak anlatır (Schneider Electric).
Bugünkü bir makine için program yazdırmak veya mevcut programı değiştirmek isterseniz PLC programlama hizmeti sayfamızda işin nasıl yürüdüğünü anlatıyoruz.
1968: GM’in şartnamesi
1968’de GM’in Hydra-Matic bölümü, röle panolarının yerini alacak bir “elektronik kontrolör” için şartname hazırladı. İstenen fikir basitti: Makinenin mantığı kablo ile değil, yeniden yazılabilen bir programla kurulsun.
İşi küçük bir mühendislik firması olan Bedford Associates aldı. Firmanın elektrik mühendislerinden Dick Morley’nin önerdiği çözümde sensörler ve limit switch‘ler yeni bir cihaza bağlanıyor, bu cihaz da selenoidleri, lambaları ve aktüatörleri sürüyordu. Bugün PLC’yi anlatırken ilk öğrenilen giriş-çıkış (I/O) mantığı, bu yapının doğrudan devamıdır.
Modicon 084: İlk PLC
Cihaza modüler yapısı ve dijital teknolojisi yüzünden “Modular Digital Controller” adı verildi; Morley bunu kısaltıp MODICON yaptı. Ürünü üretmek için ayrı bir şirket olarak Modicon kuruldu. İlk ticari model Modicon 084 oldu.
Bu ilk PLC’ler bugünküler gibi değildi: Ekranı, menüsü, Ethernet’i yoktu. Ama asıl devrim zaten donanımda değil, fikirdeydi. Makinenin mantığı artık kablodan çıkmış, hafızaya girmişti. Mantığı değiştirmek için pense değil, program yeterliydi.
Modicon markası bugün Schneider Electric’e ait. “PLC’nin babası” olarak anılan Dick Morley 2017’de hayatını kaybetti.
Allen-Bradley ve “PLC” adı
İlk cihazlara “programlanabilir kontrolör” deniyordu. Bugün kullandığımız PLC (Programmable Logic Controller) kısaltması Allen-Bradley ile yaygınlaştı. Control Engineering dergisi, Allen-Bradley mühendisi Dr. Odo Struger’i şirketin PLC’sinin babası ve bu kısaltmanın yaratıcısı olarak anar. Allen-Bradley, bugün Rockwell Automation çatısı altında, özellikle Kuzey Amerika’da PLC pazarının en büyük isimlerinden biri oldu.
Siemens SIMATIC: Avrupa’nın hikâyesi
Avrupa tarafında hikâye Siemens’in SIMATIC markasıyla ilerledi:
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1958 | SIMATIC markası Alman patent ofisine tescil edildi; ilk modüler yarı iletken kontrol sistemi SIMATIC G tanıtıldı |
| 1973 | SIMATIC S3 ile mikroişlemcili, yazılımla programlanan kontrolörler |
| 1979 | SIMATIC S5 ve STEP 5 programlama yazılımı |
| 1990’ların ortası | SIMATIC S7 ailesi (S7-200, S7-300, S7-400) |
| 2003 | Siemens’e göre S5 bileşenlerinin üretimi durduruldu |
| 2009–2010 | S7-1200 ve TIA Portal mühendislik platformu |
| 2010’ların başı | S7-1500 |
S5’in hikâyesi ayrıca ilginç: Siemens’in 2015 tarihli göç kılavuzuna göre S5 bileşenleri 2003’ten beri üretilmiyor; kılavuz yazıldığında yedek parçalar yalnızca değişim karşılığında verilebiliyordu ve sayıları sürekli azalıyordu (Siemens S5–S7 göç kılavuzu). Yani 1979’da doğan bir PLC ailesi, birçok fabrikada hâlâ çalışıyor. Türkiye’de yaygın modellerin karşılaştırması için Siemens PLC modelleri yazımıza bakabilirsiniz.
Ladder neden hâlâ yaşıyor?
PLC’yi ilk kullananlar, röle şemalarını okumaya alışkın elektrikçilerdi. Ladder (merdiven) diyagramının röle şemasına benzemesi bu yüzden tesadüf değil: Sol ray, sağ ray, aradaki kontaklar ve bobinler. Bu benzerlik, ladder’ın onlarca yıl sonra bile en yaygın PLC dillerinden biri olmasını açıklar.
1993’te yayımlanan IEC 61131-3 standardı (ilk adıyla IEC 1131-3) PLC programlama dillerini ortak bir çatı altında topladı: ladder, fonksiyon blok diyagramı, yapılandırılmış metin (structured text), komut listesi ve sıralı fonksiyon diyagramı. Ayrıntılar için ladder diyagramı nedir ve PLC programlama dilleri rehberi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Röleden sanal PLC’ye
PLC’nin yaklaşık 60 yıllık hikâyesi kabaca şöyle özetlenebilir:
- Röle panosu: Mantık kablodaydı.
- İlk PLC’ler: Mantık hafızaya taşındı.
- Ağ ve dağıtık I/O: PLC’ler sahaya ve birbirine bağlandı.
- Entegre mühendislik: PLC, HMI, sürücü ve emniyet tek yazılımda.
- Sanal PLC: Kontrol yazılımı donanımdan ayrılıp sunucuda çalışmaya başladı; bkz. sanal PLC teknolojileri.
Temel kavramlar için PLC nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
İlgili sayfalar: Endüstriyel Robotların Tarihi.
Aynı devre iki dilde: röle şemasından ladder’a
Röle panolarından PLC’ye geçişin neden doğal bir adım olduğunu mühürleme (start-stop) devresi çok açık gösterir. Rölede bu devre şöyle kurulur: normalde açık start butonu, normalde kapalı stop butonu ve bobinin kendi yardımcı kontağı. Start’a basılınca bobin çeker; yardımcı kontak start butonuyla paralel olduğu için buton bırakılsa da bobin enerjili kalır. Stop’a basılınca devre kesilir.
| Elemanın rolü | Röle panosunda | Ladder’da |
|---|---|---|
| Start | Normalde açık buton, fiziksel kablo | Normalde açık kontak, giriş adresi |
| Stop | Normalde kapalı buton, seri kablo | Normalde kapalı kontak, giriş adresi |
| Mühür | Bobinin yardımcı kontağı, paralel kablo | Çıkışın kendi adresiyle paralel kontak |
| Değişiklik | Kabloyu sökmek ve yeniden bağlamak | Programda kontağı eklemek veya silmek |
Mantık aynıdır; fark, değişikliğin kablo sökülerek değil programda yapılmasıdır.
Eski bir PLC’yi değerlendirirken bakılacak noktalar
Uzun yıllar çalışmış bir PLC’nin ömrü bitti mi, yoksa sadece bakım mı istiyor? Karar vermeden önce şu noktalara bakılır:
- Yedek pil: Program belleği pille korunuyorsa pil uyarısı ihmal edilmemeli. Pil değişiminden önce programın yedeği alınmalıdır.
- Programlama bağlantısı: Eski modeller seri port veya özel kablo ister; bugünkü dizüstü bilgisayarlarda bu portlar çoğu zaman yoktur, dönüştürücü gerekebilir.
- Yazılım uyumu: Programı açacak eski mühendislik yazılımının yeni işletim sistemlerinde çalışıp çalışmadığı ayrıca sınanır.
- Yedek parça: Aynı model modül bulunamıyorsa tek bir kart arızası makineyi uzun süre durdurabilir.
- Programın elde olması: Kaynak program yoksa PLC’den okunup okunamayacağı modele ve koruma ayarına bağlıdır.
Bu maddelerden ikisi veya üçü sorunluysa yenileme planı yapmak, arıza gelmeden önlem almak anlamına gelir.
Sıkça Sorulan Sorular
PLC’yi kim icat etti?
İlk PLC kabul edilen Modicon 084, Bedford Associates firmasında Dick Morley’nin ekibi tarafından General Motors’un Hydra-Matic bölümünün 1968 şartnamesine cevap olarak geliştirildi.
İlk PLC hangisidir?
Modicon 084. “Modicon” adı “Modular Digital Controller” ifadesinden gelir.
PLC ne zaman icat edildi?
Şartname ve geliştirme 1968’de başladı. İlk cihazların teslimi için kaynaklarda 1969 tarihi de geçer.
PLC kısaltmasını kim buldu?
“Programmable Logic Controller” kısaltması Allen-Bradley ile yaygınlaştı ve şirketin mühendisi Odo Struger’e atfedilir.
Siemens S5 ne zaman çıktı?
SIMATIC S5 1979’da piyasaya çıktı. Siemens’e göre S5 bileşenleri 2003’ten beri üretilmiyor; yedek parça bulunabilirliği giderek azalıyor.
Eskişehir’de PLC yenileme desteği
PLC’nin ilk vaadi, makineyi baştan kablolamadan değiştirebilmekti. Aynı mantık bugün eski PLC’ler için de geçerli: S5 veya eski S7 ile çalışan bir makine, çoğu zaman mekaniğine dokunmadan yeni bir kontrol sistemine taşınabilir. Mevcut programın okunması, yeni platforma aktarılması ve devreye alma için PLC migrasyonu sayfamıza bakabilirsiniz. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.

“PLC’nin Tarihi: Röle Panolarından Modicon 084’e” ögesine 2 yanıt
[…] valf, kontaktör ve lambaları süren endüstriyel bir bilgisayardır. 1960’ların sonunda röleli kumanda panolarının yerini almak için geliştirildi; mantık kablolarla değil yazılımla […]
[…] İlgili sayfalar: PLC’nin Tarihi. […]