Kısa cevap: Faz koruma rölesi, üç fazlı şebekeyi sürekli izleyen ve faz kaybı, yanlış faz sırası, fazlar arası dengesizlik (asimetri), düşük veya yüksek gerilim gibi durumlarda çıkış kontağıyla kumanda devresini açan izleme rölesidir. Motoru doğrudan kesmez; kontaktörün bobin devresini keserek motoru durdurur veya çalışmaya başlamasını engeller. Böylece motorun iki fazda kalıp yanması ve ters dönmesi önlenir.
Bu yazıda (8 başlık)
Faz koruma rölesi ne işe yarar?
Üç fazlı motorlar ve makineler şebekedeki bozukluklara duyarlıdır:
- Faz kaybı: Sigortalardan biri atar veya bir klemens gevşerse motor iki fazla çalışmaya devam eder, akım artar ve sargı kısa sürede ısınır.
- Faz sırası hatası: Şebeke tarafında fazlar yer değiştirirse motor ters döner. Pompa, kompresör, konveyör ve vinçte bu ciddi mekanik hasar veya tehlike demektir.
- Asimetri (dengesizlik): Faz gerilimleri birbirinden farklı olduğunda motor sargıları eşit yüklenmez; küçük gerilim farkları akımda daha büyük farklara yol açar.
- Düşük gerilim: Motor aynı yük için daha fazla akım çeker, kontaktörler titreşebilir.
- Yüksek gerilim: Yalıtım ve elektronik cihazlar zorlanır.
Termik röle aşırı akıma tepki verir ama faz sırasını ve gerilim seviyesini görmez. Faz kaybında da termik rölenin tepkisi yük durumuna bağlıdır. Termik röle nedir yazımızda bu farkı ayrıntılı anlattık. Faz koruma rölesi, sorunu motor akımı yükselmeden şebeke tarafında yakalar.
Faz koruma rölesi çeşitleri
| Tip | İzlediği | Nerede kullanılır |
|---|---|---|
| Faz sırası rölesi | Faz sırası, çoğu modelde faz kaybı | Dönüş yönü kritik basit makineler |
| Faz kaybı + sıra rölesi | Faz kaybı, faz sırası | Pompa, fan, kompresör panoları |
| Asimetri ayarlı röle | Faz kaybı, sıra, ayarlı asimetri | Hassas motorlar, uzun hatlar |
| Çok fonksiyonlu gerilim izleme rölesi | Kayıp, sıra, asimetri, alt/üst gerilim, bazı modellerde nötr kaybı | Ana pano girişleri, kritik makineler |
Hangi fonksiyonların ayarlanabildiği ve ayar aralıkları modele göre değişir; değerler üreticinin kataloğunda verilir.
Nasıl çalışır?
Röle üç faz gerilimini (bazı modellerde nötrle birlikte) kendi besleme uçlarından ölçer. Çoğu modelde besleme ayrıca bağlanmaz; röle izlediği fazlardan beslenir.
- Enerji geldiğinde röle fazların varlığını, sırasını ve seviyesini kontrol eder.
- Her şey ayar sınırları içindeyse çıkış rölesi çeker; NO kontak kapanır, NC kontak açılır. Ön paneldeki LED “normal” durumu gösterir.
- Bir hata oluştuğunda röle, ayarlanmış gecikme süresi sonunda çıkışı bırakır. Kısa süreli dalgalanmalarda gereksiz açma olmaması için bu gecikme önemlidir.
- Hata ortadan kalkınca röle, modeline göre otomatik olarak veya reset ile tekrar çeker.
Faz koruma rölesi bağlantısı
Bağlantı mantığı basittir; terminal numaraları üreticiye göre değişebileceği için kendi cihazınızın şemasına bakın.
Ölçüm / besleme girişi
- L1, L2, L3 uçları motor kontaktörünün önünden, sigorta veya şalter çıkışından alınır.
- Nötr izleyen modellerde N ucu da bağlanır.
Çıkış kontağı
- Birçok modelde değişken (C/O) bir kontak bulunur; yaygın işaretleme 11 ortak, 12 NC, 14 NO şeklindedir. Çoğu röle kapalı devre prensibiyle çalışır: şebeke normalken çıkış rölesi çekilidir, hata veya besleme kaybında bırakır.
- Normal durumda kapanan NO kontak, motor kontaktörünün bobin devresine seri bağlanır. Faz hatasında kontak açılır, kontaktör bırakır.
- NC kontak, isteğe bağlı olarak arıza lambasına veya PLC girişine bağlanabilir.
| Bağlantı noktası | Nereye | Amaç |
|---|---|---|
| L1-L2-L3 | Kontaktör öncesi faz baraları | Şebekeyi izlemek |
| NO kontak | Kumanda devresinde stop butonuyla seri | Hata durumunda kontaktörü bırakmak |
| NC kontak | Arıza lambası / PLC girişi | Hata bildirimi |
Kumanda devresindeki seri bağlantı mantığı için NO NC kontak nedir ve kontaktör nedir yazılarımıza bakabilirsiniz.
Ölçüm noktası neden önemli? Röle kontaktörün çıkışına bağlanırsa, motor dururken fazları göremez ve hiçbir zaman çekmeyebilir. Kontaktör öncesi bağlanması, motoru çalıştırmadan önce şebekenin kontrol edilmesini sağlar. Kontaktör sonrası bir faz kaybını (yanmış kontaktör kontağı) da görmek istenirse, bunu yapabilen modeller veya faz kaybına duyarlı motor koruma şalteri ve elektronik motor koruma cihazları tercih edilir.
Ayarlar
- Asimetri eşiği: Fazlar arası farkın yüzde kaçında açılacağı. Asimetri yaygın olarak, fazların ortalamadan en büyük sapmasının ortalamaya oranıyla hesaplanır: %asimetri = (en büyük sapma / ortalama) × 100.
- Alt ve üst gerilim eşiği: Şebekenin normal dalgalanmasına göre seçilir; çok dar ayar gereksiz duruşa yol açar.
- Gecikme süresi: Kısa süreli düşümlerde açmayı önler. Motor yol alırken oluşan gerilim düşümü de hesaba katılmalıdır.
- Reset modu: Otomatik dönüşte makinenin kendiliğinden çalışması tehlike oluşturuyorsa, kumanda devresi yeniden start gerektirecek şekilde (mühürleme ile) kurulmalıdır.
Sık yapılan arızalar ve hatalar
- Röle hiç çekmiyor: Faz sırası ters olabilir; LED’lere bakın. Enerjiyi kesip kilitledikten sonra rölenin beslendiği noktanın önünde iki faz yer değiştirilir; ardından motorların dönüş yönü mutlaka kontrol edilir.
- Röle sık sık düşüyor: Ayar çok hassas, şebeke dengesiz veya bir klemens gevşek olabilir. Fazlar arası gerilimi ölçün.
- Motor iki fazda çalıştı ama röle açmadı: Röle kontaktör öncesinden ölçüyorsa kontaktör sonrası oluşan kayıp görülmez. Ayrıca dönen motor kopan faza geri gerilim besler; basit röleler bu gerilim belirli bir oranın üstündeyse (ör. ABB CM-PFE’de anma geriliminin %60’ı) kaybı algılamayabilir. Bu risk varsa asimetri izleyen bir model seçin.
- Faz sırasını motor klemensinden düzeltmek: Röle hâlâ hata verir; ayrıca sonraki bakımda karışıklığa yol açar.
Güvenlik notu: Röle bağlantısı ve faz sırası değişimi enerji kesilmiş, kilitlenmiş ve gerilim yokluğu ölçülmüş panoda yapılmalıdır. Faz sırası ölçümü canlı devrede yapılır; işi yetkili elektrikçi yapmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Faz koruma rölesi ne işe yarar?
Faz kaybı, ters faz sırası, asimetri ve düşük-yüksek gerilim durumlarında kumanda devresini açarak motoru durdurur veya çalışmasını engeller.
Faz koruma rölesi nasıl bağlanır?
L1, L2, L3 uçları kontaktör öncesine bağlanır; normalde kapalı hale gelen NO çıkış kontağı kontaktör bobin devresine seri bağlanır. Terminal numaraları için cihaz şemasına bakılır.
Faz koruma rölesi neden çekmiyor?
En yaygın sebep ters faz sırasıdır. Ayrıca eksik faz, ayar dışı gerilim veya nötr izleyen modelde nötr bağlantısının olmaması rölenin çekmemesine yol açar.
Faz sırası nasıl değiştirilir?
Enerji kesildikten sonra şebeke girişinde herhangi iki faz yer değiştirilir. Bu, tesisin geri kalanındaki motorları da etkileyebileceğinden değişiklik doğru noktada ve kayıt altına alınarak yapılmalıdır.
Faz koruma rölesi ile termik röle aynı şey mi?
Hayır. Termik röle motor akımını izler ve aşırı yükte açar; faz koruma rölesi şebeke gerilimini izler. Birbirinin yerine değil, birlikte kullanılır.
Eskişehir’de pano arıza desteği
Faz koruma rölesinin sık açması, motorların ters dönmesi veya kumanda devresinin çalışmaması gibi durumlarda pano arıza tespiti ve onarımı kapsamında destek veriyoruz. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.
