İlaç ve kimya sektörü, üretim süreçlerinde en yüksek hassasiyet ve tekrarlanabilirlik gerektiren endüstrilerin başında gelir. Bir ilaç formülasyonunda miligram düzeyindeki sapma, ürünün etkinliğini doğrudan etkilerken; kimyasal bir reaksiyonda sıcaklık veya basınç kontrolündeki anlık bir dalgalanma, hem ürün kalitesini hem de tesis güvenliğini tehlikeye atabilir. İşte tam bu noktada batch proses otomasyonu, sektörün vazgeçilmez teknolojik omurgası haline gelmektedir.

Bu rehberde, batch proses otomasyonunun temellerinden ISA-88/S88 standardına, reçete yönetiminden CIP (Clean-in-Place) otomasyonuna, GMP uyumluluğundan 21 CFR Part 11 elektronik kayıt gereksinimlerine kadar kapsamlı bir inceleme sunuyoruz. AveA Otomasyon olarak ilaç ve kimya sektöründe sunduğumuz çözümleri de yakından tanıyacaksınız.
Kısa cevap: Batch (parti) proses otomasyonu, ilaç ve kimya tesislerinde hammaddelerin tanımlı bir reçeteyle partiler halinde işlenmesini PLC ve SCADA ile yönetir. Uluslararası çerçeve ISA-88 (S88; uluslararası karşılığı IEC 61512) standardıdır: tesis fiziksel olarak ünite, ekipman modülü ve kontrol modülü gibi katmanlara, üretim ise prosedür, ünite prosedürü, operasyon ve fazlara ayrılır. Dolum, ısıtma, karıştırma ve aktarım gibi fazlar bir kez yazılır, farklı reçetelerde tekrar kullanılır. İlaç tesislerinde sistem GMP kurallarına uymalıdır; elektronik kayıtlar için denetim izi, elektronik imza, rol tabanlı erişim ve veri bütünlüğü gerekir (ABD pazarı için 21 CFR Part 11). Diğer temel parçalar reçete yönetimi, yük hücreli tartım ve dozajlama, reaktör sıcaklık ve basınç kontrolü ile ekipmanı sökmeden temizleyen CIP otomasyonudur. AveA Otomasyon, S88 yapısında batch yazılımı, reçete yönetimi ve validasyon dokümanı desteği sunar: 0533 454 52 32.
Bu yazıda (12 başlık)
Batch Proses Nedir? Temel Kavramlar
Batch (parti) üretim, belirli miktardaki hammaddelerin tanımlı bir prosedür dahilinde işlenerek sonlu miktarda ürün elde edilmesi sürecidir. Sürekli (continuous) üretimden farklı olarak, batch proseslerde her parti başlangıç ve bitiş noktasına sahiptir.
Batch Üretimin Temel Özellikleri
- Sonlu hacim: Her parti, önceden belirlenmiş miktarda üretilir.
- Tekrarlanabilirlik: Aynı reçete ile her seferinde aynı kalitede ürün elde edilmelidir.
- İzlenebilirlik: Her partinin tüm üretim parametreleri kayıt altına alınır.
- Esneklik: Aynı ekipman seti ile farklı ürünler üretilebilir.
İlaç sektöründe tablet, kapsül, şurup, krem ve enjektabl çözeltiler; kimya sektöründe ise boyalar, yapıştırıcılar, kozmetik ürünler ve özel kimyasallar tipik batch üretim örnekleridir.
ISA-88 / S88 Standardı: Batch Otomasyonun Çerçevesi
ISA-88 (veya ANSI/ISA-88, kısaca S88), batch proses kontrolü için uluslararası kabul görmüş standarttır. Bu standart, batch üretim sistemlerinin tasarımı, programlanması ve işletilmesi için ortak bir dil ve yapı sunar.
S88 Hiyerarşik Modeli
S88 standardı, fiziksel ve prosedürel modelleri birbirinden ayırarak modüler bir yapı oluşturur:
Fiziksel Model:
– Enterprise (İşletme): Tüm üretim tesislerini kapsar.
– Site (Tesis): Tek bir üretim tesisi.
– Area (Alan): Tesis içindeki üretim alanı.
– Process Cell (Proses Hücresi): Bir batch üretimi gerçekleştirebilen ekipman grubu.
– Unit (Ünite): Reaktör, karıştırıcı, filtre gibi ana ekipmanlar.
– Equipment Module (Ekipman Modülü): Vana grubu, pompa seti gibi alt sistemler.
– Control Module (Kontrol Modülü): Tek bir vana, sensör veya aktüatör.
Prosedürel Model:
– Procedure (Prosedür): Bir batch üretiminin tamamı.
– Unit Procedure (Ünite Prosedürü): Bir ünitede gerçekleştirilen işlemler bütünü.
– Operation (Operasyon): Bir ünite prosedürü içindeki bağımsız işlem adımı.
– Phase (Faz): En küçük kontrol birimi (örneğin: dolum, ısıtma, karıştırma).
Bu yapı sayesinde, farklı ürünler için reçeteler kolayca oluşturulabilir ve mevcut ekipman üzerinde esnek üretim planlaması yapılabilir. PLC programlama dilleri bu fazların kodlanmasında kritik rol oynar.
Reçete Yönetimi (Recipe Management)
Batch otomasyonun kalbi reçete yönetimidir. S88 standardına göre reçeteler dört seviyede tanımlanır:
Reçete Seviyeleri
- Genel Reçete (General Recipe): Ürünün temel formülasyonu; ekipman bağımsızdır.
- Tesis Reçetesi (Site Recipe): Belirli bir tesise uyarlanmış reçete.
- Master Reçete (Master Recipe): Belirli ekipman setine göre detaylandırılmış reçete.
- Kontrol Reçetesi (Control Recipe): Çalışma anında oluşturulan, spesifik parti parametrelerini içeren reçete.
Reçete Parametreleri
Her reçete şu temel bileşenleri içerir:
- Formül (Formula): Hammadde miktarları, oranlar ve proses parametreleri (sıcaklık, basınç, süre).
- Prosedür: İşlem adımlarının sırası ve koşulları.
- Ekipman gereksinimleri: Hangi ünitelerin kullanılacağı.
- Header bilgileri: Ürün adı, versiyon, onay durumu.
AveA Otomasyon olarak geliştirdiğimiz reçete yönetim sistemleri, operatörlerin yeni ürün reçetelerini mühendislik desteği olmadan oluşturabilmesine olanak tanır. Bu esneklik, özellikle çok ürünlü tesislerde büyük avantaj sağlar.
Faz Tabanlı Kontrol (Phase-Based Control)
Faz tabanlı kontrol, S88 standardının en güçlü yönlerinden biridir. Her faz, bağımsız bir kontrol birimi olarak tasarlanır ve farklı reçetelerde tekrar tekrar kullanılabilir.
Tipik Fazlar
- Charge (Dolum): Hammadde tartımı ve reaktöre aktarımı.
- Heat (Isıtma): Belirli sıcaklığa kontrollü ısıtma.
- Cool (Soğutma): Kontrollü soğutma işlemi.
- Agitate (Karıştırma): Belirli hız ve sürede karıştırma.
- React (Reaksiyon): Kimyasal reaksiyon süreci.
- Transfer (Aktarım): Ürünün bir üniteden diğerine transferi.
- Discharge (Boşaltma): Ürünün çıkışı.
Her faz, kendi durum makinesine (state machine) sahiptir: Idle, Running, Paused, Complete, Stopped, Aborted gibi durumlar arasında geçiş yapar. Bu yapı, SCADA sistemleri üzerinden operatörlere tam görünürlük ve kontrol imkânı sunar.
CIP (Clean-in-Place) Otomasyonu
İlaç ve gıda sektöründe ekipmanların sökülmeden yerinde temizlenmesi, CIP otomasyonunun temel işlevidir. Doğru bir CIP otomasyonu, çapraz kontaminasyonu önler ve GMP gereksinimlerini karşılar.
CIP Adımları
- Ön durulama: Kaba kalıntıların uzaklaştırılması.
- Kostik yıkama: NaOH çözeltisi ile organik kalıntıların temizlenmesi.
- Ara durulama: Kostik kalıntılarının uzaklaştırılması.
- Asit yıkama: Mineral kalıntıların temizlenmesi.
- Son durulama: Saf su (WFI veya PW) ile final durulama.
- Kurutma/Sterilizasyon: Gerektiğinde buhar sterilizasyonu.
CIP Otomasyon Parametreleri
- Sıcaklık: Her adım için hedef sıcaklık kontrolü.
- Konsantrasyon: Kimyasal çözeltilerin iletkenlik bazlı konsantrasyon kontrolü.
- Akış hızı: Yeterli mekanik temizleme etkisi için minimum akış hızı.
- Süre: Her adımın minimum temas süresi.
- Sıralama: Adımların doğru sırada ve koşullarla yürütülmesi.
GMP Uyumluluğu ve 21 CFR Part 11
İlaç sektöründe üretim, İyi Üretim Uygulamaları (GMP – Good Manufacturing Practice) çerçevesinde gerçekleştirilmelidir. Otomasyon sistemleri bu uyumluluğun sağlanmasında kritik rol oynar. Türkiye (TİTCK) 2018’den beri PIC/S üyesidir; bilgisayarlı sistemler için AB ve PIC/S GMP rehberlerinin ortak eki olan Ek 11 (Annex 11) de dikkate alınır.
21 CFR Part 11 Gereksinimleri
ABD FDA tarafından yayımlanan 21 CFR Part 11, elektronik kayıtlar ve elektronik imzalar için standartları belirler:
- Denetim izi (Audit Trail): Tüm parametre değişiklikleri, operatör müdahaleleri ve sistem olayları zaman damgalı olarak kaydedilmelidir.
- Elektronik imza: Kritik işlemler, yetkili personelin elektronik imzası ile onaylanmalıdır.
- Erişim kontrolü: Rol tabanlı yetkilendirme ile sadece yetkili personel ilgili işlemleri gerçekleştirebilmelidir.
- Veri bütünlüğü: Kayıtlar değiştirilemez biçimde saklanmalıdır. Veri bütünlüğü için FDA ve PIC/S kılavuzlarının esas aldığı ALCOA+ ilkeleri (kaydı kimin yaptığı belli, okunabilir, anlık, orijinal, doğru, eksiksiz) uygulanır.
- Sistem validasyonu: Otomasyon sistemleri valide edilmelidir; sektörde yaygın yöntem ISPE GAMP 5 kılavuzudur.
AveA Otomasyon olarak ilaç sektörü projelerinde denetim izi, elektronik imza ve rol tabanlı erişim gibi 21 CFR Part 11 gereksinimlerini destekleyen yazılım mimarileri kuruyoruz. Uyumluluk ise yazılımla birlikte işletmenin prosedürleri ve validasyonuyla sağlanır.
Tartım ve Dozajlama Sistemleri
Batch üretimde hammaddelerin doğru miktarda tartılması ve dozajlanması, ürün kalitesinin temel belirleyicisidir.
Tartım Sistemi Bileşenleri
- Yük hücreleri (Load Cell): Yüksek hassasiyetli tartım sensörleri.
- Tartım terminalleri: Sinyal işleme ve iletişim birimleri.
- Dozajlama vanaları: Kaba ve ince dozajlama için oransal kontrol vanaları.
- Vidalı besleyiciler: Toz hammaddeler için kontrollü besleme.
- Barkod/RFID okuyucular: Hammadde doğrulama ve izlenebilirlik.
Dozajlama Stratejileri
- Gain-in-Weight: Hammadde, terazi üzerindeki kaba eklenir; artan ağırlık hedef değere ulaşınca dozaj durur (önce kaba, sonra ince dozaj).
- Loss-in-Weight: Besleyici kabın ağırlığındaki azalma ölçülür; toz hammaddelerin sürekli ve hassas beslenmesinde kullanılır.
- Volumetrik dozajlama: Sıvılar için debimetre bazlı dozajlama.
Hassas dozajlama, özellikle ATEX sertifikalı patlamaya dayanıklı otomasyon gerektiren toz işleme ortamlarında kritik öneme sahiptir.
Reaktör Sıcaklık ve Basınç Kontrolü
Kimyasal reaktörlerde sıcaklık ve basınç kontrolü, ürün kalitesi ve tesis güvenliği açısından en kritik otomasyon fonksiyonlarından biridir.
Sıcaklık Kontrol Stratejileri
- Kaskad kontrol: İç döngü (ceket sıcaklığı) ve dış döngü (reaktör sıcaklığı) ile hassas kontrol.
- Split-range kontrol: Isıtma ve soğutma arasında kesintisiz geçiş.
- Feedforward kontrol: Ekzotermik reaksiyonlarda önceden müdahale.
- Model prediktif kontrol (MPC): Çok değişkenli ileri kontrol algoritmaları.
Basınç Kontrol Sistemleri
- Vakum kontrolü: Distilasyon ve kurutma prosesleri için.
- Basınçlı reaksiyon kontrolü: Hidrojenasyon gibi yüksek basınç prosesleri.
- Emniyet sistemleri: Yüksek basınç kilitleme (interlock) ve tahliye vanaları.
AveA Otomasyon’un İlaç ve Kimya Sektörü Çözümleri
AveA Otomasyon olarak, ilaç ve kimya sektöründe anahtar teslim batch proses otomasyon çözümleri sunuyoruz:
- S88 uyumlu batch kontrol yazılımı geliştirme ve devreye alma.
- Reçete yönetim sistemi tasarımı ve implementasyonu.
- CIP/SIP otomasyon sistemleri kurulumu.
- 21 CFR Part 11 uyumlu SCADA ve veri yönetim çözümleri.
- Tartım ve dozajlama sistemi entegrasyonu.
- Reaktör kontrol sistemi tasarımı ve optimizasyonu.
- Validasyon desteği: IQ, OQ, PQ protokolleri hazırlama ve uygulama.
Eskişehir merkezli mühendislik ekibimiz, Türkiye genelinde ilaç ve kimya tesislerine hizmet vermektedir. Projeleriniz için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
İlgili rehberler: proses otomasyonu: dozajlama ve reçete yönetimi, SCADA sistemleri ve uzaktan izleme, PLC nedir ve HMI nedir.
GAMP 5 ile otomasyon validasyonu: yazılım kategorileri ve yaşam döngüsü
ISPE’nin GAMP 5 kılavuzunun ikinci baskısı 2022’de yayımlandı. Kılavuz, bilgisayarlı sistemlerin doğrulanmasında yapılacak işin miktarını sistemin hasta güvenliği, ürün kalitesi ve veri bütünlüğü üzerindeki riskine ve yazılımın türüne göre ölçeklendirir. Yazılım türleri kategorilerle ifade edilir:
| Kategori | Tanım | Batch otomasyonda örnek |
|---|---|---|
| 1 | Altyapı yazılımı | İşletim sistemi, veritabanı, ağ ve güvenlik bileşenleri |
| 3 | Standart, yapılandırılmadan kullanılan ürün | Yalnızca standart ayarlarla kullanılan hazır yazılımlar |
| 4 | Yapılandırılmış ürün | SCADA, DCS, MES ve LIMS platformları |
| 5 | Özel (tesise özel yazılmış) yazılım | Tesise özel yazılan PLC faz kodu, özel ekranlar ve sistemler arası entegrasyonlar |
- Kategori 2 (firmware) GAMP 5 ile kaldırıldı, ancak numaralandırma değiştirilmedi; bu yüzden listede 2 yoktur.
- İkinci baskı kategorileri keskin sınırlar yerine bir süreklilik olarak ele alır. Sınıflandırma sistem bazında değil bileşen bazında yapılır: aynı batch sisteminde işletim sistemi kategori 1, SCADA platformu kategori 4, tesise özel yazılan faz programları ise genellikle kategori 5 olarak değerlendirilir.
- Kategori yükseldikçe, yani yazılım tesise özel hâle geldikçe, tasarım dokümanı, kod incelemesi ve test kapsamı artar.
Tipik bir batch otomasyon projesinde doküman ve test zinciri şöyle ilerler:
- Kullanıcı gereksinimleri (URS): Tesisin sistemden ne beklediği; reçete, alarm, kayıt, erişim ve raporlama gereksinimleri.
- Fonksiyonel ve tasarım spesifikasyonları (FS, DS): S88 fiziksel ve prosedürel modelin, faz durum makinelerinin ve interlokların yazılı karşılığı.
- Testler: Fabrika ve saha kabul testleri (FAT, SAT) ile kurulum ve işletim yeterliliği (IQ, OQ). Her test adımı bir gereksinime bağlanır; bu bağlantı izlenebilirlik matrisiyle gösterilir.
- İşletme dönemi: Değişiklik kontrolü, yedekleme ve geri yükleme denemeleri, sistemin periyodik gözden geçirilmesi.
İkinci baskı, klasik V modelinin yanında yinelemeli ve çevik geliştirme yöntemlerine de yer verir; önemli olan, seçilen yöntemle gereksinimlerden teste kadar izlenebilirliğin korunmasıdır.
21 CFR Part 11 maddeleri PLC ve SCADA’da nasıl karşılanır?
Part 11 uyumluluğu bir yazılımın tek başına sahip olduğu bir özellik değildir; yazılımın teknik özellikleri, sistem ayarları, işletmenin prosedürleri ve validasyon birlikte bu sonucu verir. Yönetmeliğin otomasyon sistemini doğrudan ilgilendiren maddeleri ve batch/SCADA sistemindeki karşılıkları şöyle özetlenebilir:
| Madde | Yönetmelik ne ister | Otomasyonda karşılığı |
|---|---|---|
| 11.10(d) | Sisteme erişimin yetkili kişilerle sınırlanması | Kişiye özel kullanıcı hesapları; ortak operatör hesabı kullanılmaması |
| 11.10(e) | Güvenli, bilgisayar tarafından üretilen, zaman damgalı denetim izi; önceki kayıtların gizlenmemesi; denetim izinin kayıtlar kadar saklanması | Reçete parametresi, ayar değeri ve alarm onaylarının kullanıcı, tarih-saat, eski ve yeni değerle kaydı; kayıtların kullanıcı tarafından silinemeyen bir veritabanında tutulması |
| 11.10(f) | Adımların ve olayların sırasını zorlayan işletim kontrolleri | S88 faz durum makinesi ve interloklar; örneğin dolum fazı tamamlanmadan ısıtma fazının başlamaması |
| 11.10(g) | Kimin sistemi kullanabileceğini, kayıt imzalayabileceğini veya değiştirebileceğini denetleyen yetki kontrolleri | Rol tabanlı yetki: operatör, vardiya sorumlusu, kalite, mühendis |
| 11.50 | İmzalı kayıtta imzalayanın adı, imzanın tarihi ve saati ve imzanın anlamı (gözden geçirme, onay gibi) | Onay ekranında imzanın anlamının seçilip kayda yazılması |
| 11.200(a) | Biyometrik olmayan imzada en az iki ayrı kimlik bileşeni (örneğin kullanıcı kodu ve parola); aynı kesintisiz oturumda ilk imza tüm bileşenlerle, sonrakiler kişiye özel en az bir bileşenle | Reçete onayı veya parti serbest bırakma gibi kritik adımlarda parolanın yeniden istendiği imza penceresi |
- Zaman damgalarının anlamlı olması için PLC, SCADA ve sunucu saatleri ortak bir zaman kaynağına senkronize edilir.
- AB ve PIC/S GMP kapsamındaki tesislerde bilgisayarlı sistemler için Ek 11 de uygulanır. Ek 11’in revize taslağı, Bölüm 4 (dokümantasyon) ve yapay zekâ için yeni Ek 22 ile birlikte 7 Temmuz – 7 Ekim 2025 arasında görüşe açıldı. Taslak, denetim izi, kimlik ve erişim yönetimi ile bilgi güvenliği konularını genişletiyor. Nihai metnin yayımlanma ve yürürlük durumu Avrupa Komisyonu’nun GMP sayfasından kontrol edilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Batch proses otomasyonu ile sürekli proses otomasyonu arasındaki temel fark nedir?
Batch proses otomasyonunda üretim belirli miktarlarda (partiler halinde) gerçekleştirilir; her partinin başlangıç ve bitiş noktası vardır. Sürekli proses otomasyonunda ise hammadde sürekli olarak beslenir ve ürün kesintisiz olarak çıkar. İlaç sektöründe batch üretim, izlenebilirlik ve kalite kontrol açısından tercih edilirken; büyük hacimli kimyasal üretimde sürekli prosesler daha verimli olabilir. S88 standardı özellikle batch prosesler için tasarlanmıştır.
2. ISA-88 standardına uyumlu bir otomasyon sistemi kurmak ne kadar sürer ve maliyeti nedir?
Projenin kapsamına bağlı olarak, orta ölçekli bir batch otomasyon projesi tipik olarak 6-12 ay arasında tamamlanır. Maliyet; ekipman sayısı, reçete karmaşıklığı, GMP gereksinim seviyesi ve validasyon kapsamına göre değişir. AveA Otomasyon olarak, projenin fizibilite aşamasından devreye almaya kadar tüm süreçlerde yanınızdayız. Detaylı maliyet analizi için ücretsiz keşif ziyareti düzenliyoruz.
3. Mevcut otomasyon sistemimizi 21 CFR Part 11 uyumlu hale getirmek mümkün mü?
Evet, mevcut sistemlerin 21 CFR Part 11 uyumlu hale getirilmesi mümkündür. Bu süreçte mevcut SCADA ve PLC altyapısı değerlendirilerek; denetim izi (audit trail), elektronik imza, erişim kontrolü ve veri bütünlüğü modülleri eklenir. AveA Otomasyon, retrofit projelerde mevcut yatırımınızı koruyarak minimum kesinti ile uyumluluk sağlama konusunda deneyimlidir.
Bizi Takip Edin
📷 Instagram: avea.otomasyon
📘 Facebook: AveA Otomasyon
💼 LinkedIn: AveA Otomasyon
📍 Google Maps: Yol Tarifi Alın
📍 Hızlı Ulaşım: Google Haritalar’da açın

“İlaç ve Kimya Sektöründe Batch Proses Otomasyonu” için bir yanıt
[…] ve güneş santralleri, doğalgaz ve boru hatları, gıda ve içecek tesisleri, kimya ve ilaçta batch prosesler ve imalat hatlarında üretim ile OEE […]