Makineniz mi durdu? Eskişehir ve çevre illerde arıza servisi · mesai dışında da arayabilirsiniz0533 454 52 32

Son güncelleme: · Okuma süresi: yaklaşık 5 dk · Hazırlayan: Arslan Ünal, AveA Otomasyon

Kısa cevap: Üç fazlı asenkron motorda devir yönünü değiştirmek için motora giden üç fazdan herhangi ikisinin yeri değiştirilir. Yön sık değişecekse bu iş iki kontaktörlü ileri-geri (reversing) devresiyle yapılır ve iki kontaktörün aynı anda çekmesi elektriksel ve mekanik kilitlemeyle önlenir. Frekans konvertörüyle sürülen motorda ise yön, sürücünün yön girişi veya parametresiyle değiştirilir.

Güvenlik notu: Bağlantıya başlamadan önce enerjiyi kesin, şalteri kilitleyip etiketleyin ve gerilim olmadığını ölçün. Sürücü kullanılan devrelerde DC bara kondansatörlerinin boşalması için sürücü kılavuzunda yazan süreyi bekleyin. İşi yetkili bir elektrikçi yapmalıdır.

Bu yazıda (8 başlık)

Motor neden ters döner?

Üç fazlı motorda statordaki döner alanın yönü, fazların sırasıyla belirlenir. L1-L2-L3 sırası motorda bir yönde döner alan oluşturur. Herhangi iki faz yer değiştirirse (örneğin L1 ile L3) döner alanın yönü tersine döner ve motor da ters yönde döner. Üç fazın üçünü birden kaydırmak (L1→L2, L2→L3, L3→L1) yönü değiştirmez; faz sırası aynı kalır.

Yön bir kez düzeltilecekse (örneğin yeni takılan pompa ters dönüyorsa), enerji kesildikten sonra motor klemensinde veya kontaktör çıkışında iki fazın yerini değiştirmek yeterlidir. Klemens düzeni için motor klemens bağlantısı yazımıza bakabilirsiniz.

İki kontaktörlü ileri-geri devresi

Yön çalışma sırasında değişecekse (konveyör, kapı, vinç, karıştırıcı gibi) iki kontaktör kullanılır.

KontaktörGirişÇıkış (motora)Sonuç
K1 (ileri)L1 – L2 – L3U – V – WNormal faz sırası
K2 (geri)L1 – L2 – L3W – V – UL1 ile L3 yer değiştirmiş

Uygulamada iki kontaktörün girişleri paralel bağlanır. Çıkışlarda K2’nin 2/T1 ve 6/T3 uçları çapraz bağlanır, 4/T2 düz kalır. Termik röle iki kontaktörün ortak çıkışından sonra, motora giden kabloda tek olarak bulunur.

Kumanda devresi

  • İleri kolu: Kumanda fazı → termik 95-96 → stop (NC) → ileri start (NO) // K1 13-14 mühür kontağı → K2’nin NC yardımcı kontağı (21-22) → K1 bobini.
  • Geri kolu: Aynı stop çıkışından → geri start (NO) // K2 13-14 → K1’in NC yardımcı kontağı (21-22) → K2 bobini.

Mühürleme mantığının ayrıntısı için kontaktör mühürleme devresi yazımıza bakabilirsiniz. NC yardımcı kontak bazı kontaktörlerde 21-22, ek bloklarda 31-32 veya 41-42 olarak işaretlenir; son rakamın 1-2 olmasına bakın.

Kilitleme neden şart?

İki kontaktör aynı anda çekerse iki faz doğrudan kısa devre olur. Bu yüzden ileri-geri devresinde birden fazla kilitleme kullanılır.

KilitlemeNasıl yapılırNeyi önler
Elektriksel kilitlemeHer kontaktörün NC yardımcı kontağı diğerinin bobin yoluna seri bağlanırBiri çekiliyken diğerinin bobinine enerji gitmesini
Mekanik kilitlemeİki kontaktör arasına üreticinin mekanik kilit modülü takılırKontak yapışması, elle itme veya bobin arızasında iki kontaktörün birlikte kapanmasını
Buton kilitlemesiİleri start butonunun NC kontağı geri koluna, geri start’ın NC’si ileri koluna seri bağlanırİki butona aynı anda basılınca iki kolun birden enerjilenmesini; tek başına yeterli değildir, doğrudan yön değiştirmede ilk kontaktörün arkı sönmeden ikincisi kapanabilir

Elektriksel kilitleme tek başına yeterli kabul edilmemelidir: yardımcı kontak arızalanabilir veya ana kontak yapışabilir. Mekanik kilit, aynı üreticinin ve aynı boy kontaktörlere uygun modülüyle kullanılmalıdır. Üreticilerin hazır ters dönüş (reversing) kontaktör setleri genellikle mekanik kilidi ve elektriksel kilitleme kablolamasını birlikte içerir; setin içeriğini katalogdan kontrol edin.

Yön değiştirirken dikkat edilecekler

  • Motor durmadan ters yön verilmemeli. Dönen motora ters faz sırası uygulamak çok yüksek akım ve ani tork darbesi oluşturur; kaplin, dişli ve redüktör zarar görebilir. Ya önce stop verilir ya da kumandaya bir zaman rölesiyle bekleme konur.
  • Yük tipine bakın. Kaldırma ve eğimli konveyör gibi uygulamalarda yön değişiminde fren ve konum güvenliği ayrıca ele alınmalıdır.
  • Sınır şalterleri. Kapı, araba ve kızak gibi hareketlerde her yönün sonunda, o yönün bobin yoluna seri bağlı bir sınır şalteri (NC) kullanılır.
  • Yıldız-üçgen ile birlikte. Yön değişimi yıldız-üçgen yol vermeyle birlikte kullanılacaksa kontaktör sayısı artar; şema dikkatle hazırlanmalıdır. Bkz. yıldız-üçgen yol verme nedir.

Frekans konvertöründe devir yönü

Frekans konvertörü kullanılıyorsa ileri-geri kontaktörlerine gerek yoktur. Yön sürücünün içinde, çıkış fazlarının sırası değiştirilerek elektronik olarak belirlenir.

Yön nasıl seçilir?

  • Dijital giriş: Bir giriş “ileri çalış”, diğeri “geri çalış” veya “yön değiştir” olarak atanır.
  • Panelden: Sürücünün tuş takımında yön tuşu veya yön parametresi bulunur.
  • Haberleşme: PLC’den Modbus veya başka bir protokolle gelen kontrol kelimesindeki yön biti kullanılır.
  • İşaretli hız referansı: Bazı sürücülerde negatif hız referansı ters yön anlamına gelir.

Pratik notlar:

  • Motor tek yönde dönmesi gerekirken kurulumdan sonra ters dönüyorsa, en temiz çözüm enerji kesilip boşalma süresi beklendikten sonra sürücü çıkışında (U-V-W) iki fazın yerini değiştirmektir. Alternatif olarak yön parametresi kullanılabilir; ancak bu durum şemaya ve dokümantasyona yazılmalıdır.
  • Sürücünün şebeke girişindeki (L1-L2-L3) fazları değiştirmek motor yönünü değiştirmez; sürücü önce gerilimi doğrultur.
  • Tek yönde çalışması gereken pompa ve fanlarda sürücüde “ters yön kilidi” parametresi varsa etkinleştirin.
  • Yön değişiminde rampa süreleri devreye girer; yük ataletine göre yavaşlama süresi kısa kalırsa sürücü aşırı gerilim hatası verebilir.

Sürücü temelleri için frekans konvertörü nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Monofaze motorda yön

Monofaze kondansatörlü motorlarda yön, faz-nötr değiştirilerek değişmez. Yön, yardımcı sargının uçlarının ana sargıya göre ters bağlanmasıyla değişir. Bunun için motorun klemens şemasına bakılmalıdır; bazı motorlarda yardımcı sargı uçları klemense çıkarılmamıştır.

Diğer motor rehberleri: Motor Akımı Hesaplama, Monofaze Motor Bağlantısı ve Kondansatör Seçimi, Elektrik Motoru Aşırı Isınıyor, Redüktör Nedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Trifaze motorun dönüş yönü nasıl değiştirilir?

Enerji kesildikten sonra motora giden üç fazdan herhangi ikisinin yeri değiştirilir. Sık yön değişimi gerekiyorsa iki kontaktörlü ileri-geri devresi kurulur.

İleri-geri devresinde kilitleme nasıl yapılır?

Her kontaktörün NC yardımcı kontağı diğer kontaktörün bobin yoluna seri bağlanır (elektriksel kilitleme). Buna ek olarak iki kontaktör arasına mekanik kilit modülü takılır.

Mekanik kilitleme olmadan ileri-geri devresi kurulur mu?

Devre çalışır, ancak kontak yapışması veya yardımcı kontak arızasında iki kontaktör birlikte kapanabilir ve faz-faz kısa devre olur. Mekanik kilit kullanılması önerilir.

Frekans konvertöründe motor yönü nasıl değiştirilir?

Yön için atanmış dijital giriş, paneldeki yön tuşu, yön parametresi veya haberleşmedeki yön biti kullanılır. Kalıcı ters dönüşte sürücü çıkışında iki faz da değiştirilebilir.

Motor dönerken ters yön verilirse ne olur?

Motor ters faz sırasıyla frenlenir, çok yüksek akım çeker ve mekanik parçalara darbe gelir. Bu yüzden önce durdurmak veya kumandaya bekleme süresi koymak gerekir.

Eskişehir’de motor kumanda desteği

İleri-geri devreleri, kontaktörlü kumandanın frekans konvertörüne çevrilmesi ve mevcut panoların kontrolü konularında destek veriyoruz. Bize 0533 454 52 32 numarasından ulaşabilirsiniz; mesai dışında da arayabilirsiniz.

“Motor Devir Yönü Değiştirme: İleri-Geri Şeması” için bir yanıt

  1. […] (self-holding, kendini tutma) devresi, motor kumandasının en temel devresidir. İleri-geri, yıldız-üçgen ve çoğu pano devresi bu mantığın üzerine kurulur. Bu yazıda devreyi kontak […]