Bir makinede acil stop butonuna basıldığında, koruma kapısı açıldığında ya da ışık bariyerine el girdiğinde makinenin kesin olarak durması gerekir. Bu işi güvenilir şekilde yapan cihazlardan biri emniyet rölesidir (güvenlik rölesi). Bu yazıda emniyet rölesinin ne olduğunu, normal röleden farkını, nasıl bağlandığını ve ne zaman yerine safety PLC kullanmak gerektiğini anlatıyoruz.
Kısa cevap: Emniyet rölesi, acil stop, kapı switchi, ışık bariyeri ve iki el kumandası gibi emniyet elemanlarını izleyen, tehlikeli durumda makinenin enerjisini kesen ve kendi arızalarını da algılayan bir emniyet modülüdür. Normal röleden farkı yedekli iki kanal, zorlamalı kılavuzlu kontaklar, her çalıştırmada kendini test etme ve EN ISO 13849-1 veya IEC 62061’e göre belgelenmiş olmasıdır. Tipik bağlantıda acil stopun iki NC kontağı iki giriş kanalına bağlanır, emniyet çıkışları güç kontaktörlerini sürer ve bu kontaktörlerin NC yardımcı kontakları geri besleme (EDM) girişine getirilir; böylece yapışan kontaktör algılanır. Bir veya iki emniyet fonksiyonu olan makinede emniyet rölesi en sade çözümdür; çok sayıda kapı, bölge ve mod varsa safety PLC daha uygundur. Gerekli performans seviyesini risk değerlendirmesi belirler; rölenin sertifikası tek başına sistemin seviyesini göstermez. AveA Otomasyon, Eskişehir’de emniyet devresi tasarımı ve emniyet devresi arızalarında destek verir: 0533 454 52 32.

Bu yazıda (12 başlık)
Emniyet rölesi ne demek?
Emniyet rölesi, acil stop butonu, kapı switchi, ışık bariyeri, iki el kumandası gibi emniyet elemanlarından gelen sinyalleri izleyen ve tehlikeli bir durumda makinenin enerjisini güvenli şekilde kesen bir emniyet modülüdür.
Normal bir röleden temel farkı, kendi arızasını ve bağlı devrelerdeki arızaları da algılayacak şekilde tasarlanmış olmasıdır. Normal bir rölenin kontağı yapışırsa bunu kimse fark etmez; makine bir sonraki acil stopta durmayabilir. Emniyet rölesi ise böyle bir arızada çıkışlarını tekrar vermez, makinenin yeniden çalışmasını engeller.
Emniyet rölesi normal röleden nasıl ayrılır?
- Yedekli yapı: İçinde birbirini izleyen iki kanal (genellikle iki ayrı röle veya iki ayrı elektronik devre) bulunur. Biri arızalansa bile diğeri devreyi keser.
- Zorlamalı kılavuzlu kontaklar: Bir kontak kaynayıp yapışırsa, aynı röledeki karşıt kontak mekanik olarak kapanamaz. Böylece arıza algılanır.
- Kendini test etme: Her çalıştırmada iç devrelerin doğru konuma geldiğini kontrol eder.
- Kablo arızası tespiti: Pek çok modelde iki giriş kanalı arasındaki kısa devre (çapraz kısa devre) algılanır.
- Sertifika: Emniyet röleleri EN ISO 13849-1 ve IEC 62061 gibi standartlara göre belgelenmiştir ve kataloglarında ulaşabilecekleri en yüksek performans seviyesi (PL) veya SIL değeri belirtilir.
Emniyet rölesi nasıl çalışır?
Tipik bir acil stop devresinde çalışma şöyledir:
- Giriş devresi: Acil stop butonunun iki ayrı normalde kapalı kontağı, emniyet rölesinin iki giriş kanalına bağlanır.
- Reset: Girişler kapalıysa ve geri besleme devresi uygunsa, operatör reset butonuna bastığında röle çıkışlarını verir.
- Çıkışlar: Emniyet rölesinin normalde açık emniyet çıkışları, motoru veya tehlikeli hareketi besleyen kontaktörlerin bobinlerini sürer.
- Geri besleme (EDM): Bu kontaktörlerin normalde kapalı yardımcı kontakları seri bağlanarak emniyet rölesinin geri besleme girişine getirilir. Kontaktörlerden biri yapışırsa geri besleme devresi açık kalır ve röle yeniden reset almaz.
- Durdurma: Acil stopa basıldığında iki kanal da açılır, emniyet rölesi çıkışlarını keser, kontaktörler bırakır ve makine durur.
Terminal adları markaya göre değişir (örneğin S11-S12, S21-S22 giriş, S33-S34 reset, 13-14 ve 23-24 emniyet çıkışları gibi). Bağlantı her zaman üreticinin şemasına göre yapılmalıdır.
Tek kanal ve çift kanal bağlantı
Tek kanal bağlantıda emniyet elemanının tek kontağı kullanılır. Basit ve ucuzdur, ama kablodaki bir kısa devre emniyet fonksiyonunu tamamen devre dışı bırakabilir.
Çift kanal bağlantıda iki ayrı kontak iki ayrı kanala bağlanır. Bir kanaldaki arıza diğer kanal tarafından fark edilir. Daha yüksek emniyet seviyesi (PL d, PL e) gereken uygulamalarda genellikle çift kanal ve çapraz kısa devre algılama gerekir. Gerekli seviyeyi belirleyen şey ise makinenin risk değerlendirmesidir.
Reset tipleri: Elle ve otomatik
- Elle izlemeli reset: Operatör reset butonuna basıp bıraktığında röle çıkış verir. Butonun yapışması veya köprülenmesi algılanır. Bir kişinin tehlikeli bölgeye girebildiği acil stop ve koruma kapısı devrelerinde genellikle bu tip kullanılır.
- Otomatik reset: Giriş kapanınca röle kendiliğinden çıkış verir. Ancak bunun yeterli olduğu durumlar sınırlıdır; makinenin kendiliğinden yeniden çalışması yeni bir tehlike oluşturmamalıdır. Bu durumda yeniden başlatma için ayrı bir start komutu aranır.
Durdurma kategorileri ve gecikmeli çıkışlar
EN 60204-1’e göre:
- Kategori 0: Enerji hemen kesilir, makine kendiliğinden durur (kontrolsüz durma).
- Kategori 1: Önce sürücüler kontrollü olarak durdurulur, ardından enerji kesilir.
Kategori 1 için bazı emniyet rölelerinde gecikmeli çıkışlar bulunur: anlık çıkış sürücüye dur komutu verir, gecikmeli çıkış ise birkaç saniye sonra güç kontaktörünü bırakır. Büyük ataletli makinelerde, örneğin testere ve santrifüjlerde bu yöntem tercih edilir.
Emniyet rölesi mi, safety PLC mi?
| Emniyet rölesi | Safety PLC | |
|---|---|---|
| Uygun olduğu yer | 1-3 emniyet fonksiyonu olan makineler | Çok sayıda fonksiyon, zonlar, karmaşık mantık |
| Değişiklik | Kablolama değişir | Programla değişir |
| Tanılama | LED’lerle sınırlı | Ayrıntılı, HMI ve SCADA’ya aktarılabilir |
| Maliyet | Az fonksiyonda düşük | Çok fonksiyonda daha ekonomik |
Bir acil stop ve bir koruma kapısı olan bir makine için emniyet rölesi genellikle en sade ve ekonomik çözümdür. Ama çok sayıda kapı, ışık bariyeri, mod seçimi ve bölgesel durdurma gerekiyorsa bir safety PLC ya da programlanabilir emniyet kontrolörü daha doğru olur. Ayrıntılar için: güvenlik sensörleri ve safety PLC.
Pilz PNOZ, Siemens SIRIUS 3SK, Schneider Preventa, ABB Jokab ve Omron G9SE, sahada sık karşılaşılan emniyet rölesi serilerinden bazılarıdır.
Sık yapılan hatalar
- Emniyet rölesini köprülemek: Sürekli duran bir makinede emniyet devresini köprülemek, en ağır iş kazalarının başlıca nedenlerindendir. Sorun bulunup giderilmelidir: makine çalışmıyor, hata yok: emniyet devresi kontrolü.
- Geri besleme devresini bağlamamak: Kontaktör yapışmasını algılamanın yolu budur; atlanırsa emniyet rölesinin önemli bir faydası kaybolur.
- Tek kontaktörle yetinmek: Yüksek emniyet seviyesi gereken uygulamalarda yük tarafında genellikle iki kontaktör seri kullanılır.
- Rölenin PL değerini sistemin PL değeri sanmak: Emniyet rölesinin sertifikası, sistemin tamamının o seviyede olduğu anlamına gelmez. Sensör, mantık ve çıkış elemanlarının birlikte hesaplanması gerekir: ISO 13849-1 ve IEC 62061 karşılaştırması.
Durdurma kategorisi 2 ve ISO 13849 kategorileri: hangisi hangisi?
IEC 60204-1, kategori 0 ve 1’e ek olarak üçüncü bir durdurma kategorisi tanımlar:
- Kategori 2: Makine kontrollü olarak durdurulur ve durduktan sonra da aktüatörlere enerji verilmeye devam eder; örneğin bir servo eksenin durduğu konumu tutması. Normal durdurma için kullanılabilir.
- Acil stop için kategori 2 kullanılmaz, çünkü makine durduktan sonra enerji hâlâ vardır. Acil stop, risk değerlendirmesine göre kategori 0 veya kategori 1 olarak tasarlanır.
Sahada sık duyulan “kategori 3 emniyet rölesi” veya “kategori 4 devre” ifadesi ise IEC 60204-1’in durdurma kategorisi değildir. Bu, EN ISO 13849-1’deki mimari kategoridir ve devrenin bir arızaya nasıl dayandığını anlatır:
| Kategori | Yapı | Arıza olduğunda |
|---|---|---|
| B | Temel emniyet önlemleri (uygun sıcaklık aralığı, EMC gibi) | Tek bir arıza emniyet fonksiyonunu kaybettirebilir; ulaşılabilecek seviye en fazla PL b |
| 1 | B’ye ek olarak denenmiş bileşen ve ilkeler, tek kanal | Arıza algılanmaz, ancak olasılığı B’ye göre düşüktür; ulaşılabilecek seviye en fazla PL c |
| 2 | Tek kanal ve ayrı bir test kanalı; fonksiyon belirli aralıklarla test edilir | Arıza test anında yakalanır; iki test arasında fonksiyon kaybolabilir |
| 3 | İki kanal (yedekli) | Tek arıza fonksiyonu kaybettirmez ve makul ölçüde algılanır; algılanmayan arızaların birikmesi kayba yol açabilir |
| 4 | İki kanal ve kapsamlı tanılama | Tek arıza fonksiyonu kaybettirmez ve bir sonraki talepte ya da öncesinde algılanır; arızaların birikmesi de fonksiyonu kaybettirmez |
Kategori tek başına performans seviyesi (PL) değildir. PL; kategori, bileşenlerin güvenilirliği ve tanılama kapsamı birlikte değerlendirilerek bulunur. Bu yüzden bir emniyet rölesinin kategori 4 mimariye uygun olması, ona bağlanan acil stop ve kontaktörlerle kurulan devrenin otomatik olarak kategori 4 olduğu anlamına gelmez.
Emniyet fonksiyonu nasıl test edilir?
Emniyet devresi kurulduğunda ve her değişiklikten sonra, devrenin gerçekten tasarlandığı gibi çalıştığı gösterilmelidir. Bu doğrulama (validasyon) EN ISO 13849-2’de anlatılır: bir doğrulama planı ve arıza listeleri hazırlanır, devre analiz ve testlerle kontrol edilir. Testlerden biri arıza enjeksiyonudur; bilinçli olarak bir arıza oluşturulur ve tanılamanın bunu yakalayıp yakalamadığına bakılır. Tipik bir acil stop devresinde kontroller şunlardır:
- Her emniyet elemanı tek tek: Her acil stop butonu ve kapı switchi ayrı ayrı çalıştırılır. Makinenin her işletme modunda durduğu ve emniyet rölesinin LED’lerinde iki kanalın da açıldığı görülür.
- Reset denemesi: Acil stop basılıyken reset verilir; röle çıkış vermemelidir. Buton açıldıktan sonra makine kendiliğinden çalışmamalı, ancak reset ve ayrı bir start komutuyla başlamalıdır.
- Kanal arızası: Bir kanalın girişi ayrılarak veya iki kanal arasında kısa devre oluşturularak arıza yaratılır. Röle çıkış vermemeli ya da hata göstermelidir. Çapraz kısa devrenin algılanıp algılanmadığı röle modeline ve bağlantı şekline göre değişir; beklenen davranış kataloğundan kontrol edilir.
- Geri besleme (EDM): Bir kontaktörün yapışması, geri besleme hattı açılarak taklit edilir; röle reset almamalıdır.
- Durma süresi: Kategori 1 durdurmada gecikmeli çıkışın süresi ve makinenin gerçekte ne kadar sürede durduğu ölçülür. Işık bariyeri gibi koruyucuların tehlikeli bölgeye olan mesafesi bu süreye göre belirlendiği için ölçülen süre kayda geçirilir.
- Kayıt: Hangi testin, hangi tarihte, kim tarafından, hangi sonuçla yapıldığı yazılır. Bu kayıt makinenin teknik dosyasında ve sonraki bakımlarda referans olur.
Testler yalnızca devreye almada yapılmaz. Uzun süre hiç basılmayan bir acil stopta oluşan arıza, ilk gerçek ihtiyaçta ortaya çıkar. Bazı üretici kılavuzları emniyet fonksiyonunun en az yılda bir kez kontrol edilmesini iyi uygulama olarak önerir; kesin aralık makinenin ve emniyet bileşenlerinin kılavuzlarına ve risk değerlendirmesine göre belirlenir.
Arıza taklidi için kablo ayırma, köprü takma veya klemens değiştirme işleri yalnızca makinenin enerjisi kesilip kilitleme ve etiketleme (LOTO) uygulandıktan sonra, yetkili personel tarafından yapılır. Test bittiğinde tüm geçici köprülerin söküldüğü kontrol edilip kayda geçirilir. Fonksiyon testleri, tehlikeli bölgede kimse yokken yapılır.
Diğer pano elemanı rehberleri: Zaman Rölesi Nedir, Kontaktör Mühürleme Devresi, Kontaktör Nedir, Röle Nedir. Tümü için: elektrik pano elemanları.
Sıkça Sorulan Sorular
Emniyet rölesi ne işe yarar?
Acil stop, kapı switchi ve ışık bariyeri gibi emniyet elemanlarını izler; tehlikeli bir durumda makinenin enerjisini keser ve kendi arızalarını ya da bağlı devrelerdeki arızaları algılayarak makinenin güvensiz şekilde yeniden çalışmasını engeller.
Emniyet rölesi ile normal röle arasındaki fark nedir?
Emniyet rölesi yedekli yapıya, zorlamalı kılavuzlu kontaklara ve kendini test etme özelliğine sahiptir; ayrıca emniyet standartlarına göre sertifikalıdır. Normal bir rölenin arızası fark edilmez, bu yüzden emniyet fonksiyonu için kullanılmaz.
Emniyet rölesi neden reset almaz?
En sık nedenler açık kalan bir acil stop veya kapı switchi, bağlanmamış ya da açık kalan geri besleme devresi, yapışmış bir kontaktör, girişler arasında kablo arızası ve reset butonunun basılı kalmasıdır. Rölenin LED’leri hangi kanalın açık olduğunu gösterir.
Emniyet rölesi zorunlu mu?
Mevzuat belirli bir cihazı değil, risk değerlendirmesiyle belirlenen emniyet seviyesine ulaşılmasını şart koşar. Bu seviyeye emniyet rölesi, safety PLC veya uygun başka bir çözümle ulaşılabilir. Makine Emniyeti Yönetmeliği ve CE uygunluğu açısından emniyet fonksiyonlarının belgelenmesi gerekir.
Işık bariyeri emniyet rölesine bağlanır mı?
Evet. Emniyet ışık bariyerlerinin OSSD çıkışları, bu çıkışları destekleyen emniyet rölelerine veya safety PLC’lere bağlanır. Rölenin OSSD sinyalleriyle uyumlu olduğu kataloğundan kontrol edilmelidir.
Eskişehir’de makine emniyeti desteği
AveA Otomasyon olarak emniyet devresi tasarımı, emniyet rölesi ve safety PLC uygulamaları, mevcut makinelerin emniyet revizyonu ve emniyet devresi arızalarının tespiti için Eskişehir ve çevre illerdeki fabrikalara destek veriyoruz. Ayrıntılar: makine emniyeti ve iş güvenliği otomasyonu ve makine emniyet sistemleri ve CE danışmanlığı. Telefon: 0533 454 52 32.


“Emniyet Rölesi Nedir? Ne İşe Yarar, Nasıl Bağlanır?” ögesine 5 yanıt
[…] Emniyetle ilgili durdurma ise edge cihazında değil, her zaman makinenin emniyet devresinde (emniyet rölesi veya safety PLC) […]
[…] perdesinin OSSD çıkışları bir emniyet rölesi veya emniyet PLC’sine bağlanır. Robot hücrelerinde kullanımı için: robot hücresi […]
[…] olan makinelerde aynı iş standart PLC’nin yanında bir emniyet rölesiyle de yapılabilir: emniyet rölesi nedir. F-CPU’lar, güvenlik programını standart programdan ayrı bir ortamda çalıştırarak SIL […]
[…] Siemens F-CPU’lar; emniyet modülleri çoğu üreticide sarı renkle ayırt edilir) veya Emniyet Rölesi kullanmaktır. Bu cihazlar iç arızalarını kendileri tespit eder ve arızada güvenli duruma […]
[…] Adında röle geçse de bu ikisi özel görevli koruma cihazlarıdır. Termik röle motoru aşırı yükten korur: termik röle nedir, nasıl ayarlanır. Emniyet rölesi ise acil stop, kapı switchi ve ışık bariyeri gibi emniyet devrelerini izler: emniyet rölesi nedir. […]